تفسیر و مفسران - معرفت، محمدهادی - الصفحة ٣٤٩ - عناصر بنیادین مکتب عرفان

«روا باشد انا الحق از درختی چرا نبود روا از نیکبختی»
و دیگری چنین می‌گوید:
«زنگ دوئی ز آئینه دل زدوده‌ایم تا حسن جان فزای تو با تو نموده‌ایم
همچون کلیم تا که به طور دل آمدیم انّی انا اللّه از همه عالم شنیده‌ایم»
در شرح «گلشن راز» چنین آمده است:
«این تعیّن شد حجاب روی دوست چونکه برخیزد تعیّن جمله او است
آنچه تو جویای آنی روز و شب در تویی شد او نهان یا للعجب
چون دلت صافی شود از غین و رین پرده ما و تو برخیزد ز بین
نیست گردد صورت بالا و پست حق عیان بینی به نقش هر چه هست
تا تعیّن برنخیزد از میان حق نهان است و نخواهد شد عیان»
[١] هرگاه سالک راه حق، از طریق تصفیه باطن به سیر رجوعی باز گردد و در اثر تجلّی وحدت ذاتیّه، تعیّنات و نقوش که موهم تعدّد و کثرتند، محو و نابود شوند، هر آینه «فنا» صورت می‌گیرد و «وحدت» بر صرافت اطلاق، ظهور می‌یابد و معلوم می‌گردد که «اثنینیّت» و «غیریّت» اعتباری بوده و جز یک حقیقت، موجود نیست.
«برفشان بر هر دو عالم آستین در مقام وحدت ایمن نشین
چون روی راه خدا بیخود برو دوست خواهی، از خودی بیگانه شو
چونکه گردد نور وحدت آشکار ظلمت کثرت نماند برقرار»
و شبستری- چون فنا و وصول به حق، لازمه رفع تعیّن است- می‌گوید:
«تعیّن بود کز هستی جدا شد نه حق شد بنده نی بنده خدا شد»
یعنی چنین نیست که وقتی گفته می‌شود: خود را از خود خالی کن و از خود بگذر و فانی و محو و نیست شو و هستی خود را برانداز، همه، فرع آن باشد که این سرا را سرای هستی و وجود بدانیم. در این صورت، تو نیز وجودی داری؛ بکوش تا آن وجود را از خود برانی و عدم شوی؛ بلکه مقصود آن است که ظهور حقّ در صورت کثرات و تعیّنات، مانند حباب و امواج دریاست که بر روی آب پیدا می‌شوند و دریا در پشت آنها مخفی می‌ماند و امواج و حبابها، غیر از دریا

---

[١] شرح گلشن راز، ص ٣٧٦.