مفهومی است که در نخستین برخورد، از الفاظ و عبارات آن به ذهن متبادر می‌شود؛ و مراد از «بطن»، لوازم مفهومی کلام است. منظور از «حدّ»، معنا و حقیقتی است که عقول و اندیشه‌های بشری در آخرین مرحله کمال به آن نایل می‌گردند؛ و مقصود از «مطّلع»، حقایقی از اسرار الهی و اشارات ربانی است که بر سبیل کشف و شهود حاصل آید. احادیث قدسی و کلام نبوی نیز مانند قرآن، این مراتب را دارند».

٢. لزوم متابعت از شریعت (مادام که سالک در راه است)

قیصری، پس از آن، به مراتب علما و اولیا در درک و فهم این مراحل می‌پردازد و می‌گوید:
«فالواجب علی المسترشد اتّباع علماء الظاهر فی العبادات و الطاعات و الإنقیاد لظاهر علم الشریعة؛ فإنّه صورة علم الحقیقة لا غیر. و الواجب علیه أیضا متابعة الأولیاء فی السیر و السلوک، لتنفتح له أبواب الغیب و الملکوت ... و عند الفتح و انکشاف الباطن له و المفهومات اللازمة المعلوم من لسان الاشارة، یجب علیه العمل بمقتضی علم الظاهر و الباطن؛ إن کان مما یمکن الجمع بینهما، و إن لم یمکن الجمع بینهما، فهو مادام لم یکن مغلوبا بحکم الحال و الوارد، أیضا یجب علیه اتباع العلم؛ بر طالبان راه حق واجب و لازم است که در عبادات و طاعات، از علمای ظاهر پیروی کرده، علم به ظاهر شریعت را بپذیرند؛ چون صورت علم حقیقت است و لاغیر؛ ولی در سیر و سلوک ضروری است از اولیای الهی پیروی کنند تا درهای غیب و عالم ملکوت بر ایشان گشوده شود. آنگاه که به مرتبه «فتح» و انکشاف باطن و روشن شدن مفهومات لازمه، از لسان شرع- که با اشاره و رمز در کتاب و سنت آمده- رسیدند و بر آنها دست یافتند، بر آنان واجب است که در صورت امکان، میان علم ظاهر و باطن جمع نموده، به مقتضای هر دو عمل کنند؛ ولی اگر امکان جمع میسّر نباشد، نیز تا هنگامی که «حال» و واردات عالم غیب، بر او چیره نشده است؛ باید از علم شریعت متابعت کند».
مقصود از عبارت اخیر، کسانی هستند که در نیمه راه «وصول» به حق هستند و هنوز به سر منزل مقصود نرسیده‌اند؛ لذا بر آنان فرض و حتم است که از ظواهر شرع پیروی کنند: «وَ اعْبُدْ رَبَّکَ حَتَّی یَأْتِیَکَ الْیَقِینُ» [١]

[١] «پروردگارت را عبادت کن تا زمانی که به یقین برسی». حجر ١٥: ٩٩.