تفسیر و مفسران - معرفت، محمدهادی - الصفحة ٢٩٣ - تنوع تفسیر اجتهادی

است نیز می‌شود و چنان که امامت به این معنا باشد به کسی که لحظه‌ای به خداوند کفر ورزیده است نمی‌رسد و کسی جز شخص معصوم صلاحیت این مقام را ندارد.
دلیل دیگری که امامیه بدان تمسک جسته‌اند و فخر رازی از آن غفلت کرده است این است که این آیه صلاحیت را از هر کس که به خود نیز ستمی روا داشته، منتفی دانسته است و ظلم به نفس، شامل تمامی گناهان است؛ لذا کسی که احتمال دارد گناه کرده باشد- یعنی معصوم نباشد- برای امامت ناشایسته خواهد بود و از همین رو، عصمت شرط امامت است؛ چه قرین نبوّت باشد چه نباشد. لذا به همان دلیل که پیامبر برای امامت امت باید معصوم باشد، جانشین او نیز باید معصوم باشد.

مباحث بیهوده‌

گاه در این تفسیر عظیم و ارزشمند، مباحث بیهوده‌ای مشاهده می‌شود که در زندگی بشری جایی ندارد و از لحاظ علمی و عملی نیز هیچگونه فایده‌ای ندارد؛ اما فخر رازی به آنها پرداخته است که گمان می‌کنم جنبه تفریح و تفنّن داشته است. البته این مباحث، از آن مجادلات طولانی و بیهوده‌ای که وی صفحات زیادی از تفسیر خود را با آنها ضایع نموده و مسلما ذکر نکردن آنها بهتر و شایسته‌تر بود جداست.
از جمله این مباحث، مسأله ششم است درباره اینکه آسمان برتر است یا زمین؟
که پس از آن نیز برای تفضیل و ترجیح هر کدام وجوهی را ذکر نموده است. [١]
همچنین در تفسیر «السّماء بناء» [٢] در مسأله دوم که فضایل پنجگانه‌ای را برای آسمان بر می‌شمارد، در مسأله سوم هم به بیان فضایل آسمان از جمله وجود خورشید و ماه و ستارگان در آن می‌پردازد و برای هر کدام وجوهی را بیان می‌کند. [٣]
با این گونه مسائل بی‌ارزش صفحات زیادی از تفسیر خود را پر می‌کند که بر

---

[١] تفسیر کبیر، ج ٢، ص ١٠٥ و ١٠٦ در تفسیر آیه ٢٢ سوره بقره.
[٢] بقره ٢: ٢٢.
[٣] تفسیر کبیر، ج ٢، ص ١٠٩- ١٠٦.