تفسیر و مفسران - معرفت، محمدهادی - الصفحة ٣٤٧ - عناصر بنیادین مکتب عرفان

آگاهی ما از آتش، علم الیقین است و اگر نزدیک برویم و آتش را ببینیم، اطلاع ما از آن، از نوع عین الیقین است؛ و اگر در آتش بیفتیم و در آن بسوزیم به حق الیقین، آتش را دریافته‌ایم. به همین دلیل، به نظر عرفا، هدفی را که حکمت دنبال می‌کند، یعنی نیل به حقیقت اشیا، جز به وسیله عرفان، دست یافتنی نیست.
حکما و فلاسفه نیز، خود بر عجز بشر از درک حقایق اشیا اعتراف کرده‌اند. [١]
دلیل سوم، گستردگی قلمرو کشف و شهود است که از توانایی درک عقلانی فراتر است؛ زیرا توانایی عقل، محدود به حوزه و قلمرو معیارها و مبادی خویش است؛ در حالی که حقایق جهان، بسی وسیعتر از این قلمروند. عقل- مانند قوا و حواسّ دیگر- نیرویی از نیروهای وجود آدمی است که به مسائل مادی و معنوی دنیوی محدود است. همان گونه که نباید از چشم انتظار شنیدن و از گوش توقع دیدن داشت و هر یک در محدوده خود، فعّالیت دارد، نباید از عقل که صرفا وسیله اندیشه است، انتظار درک حقایقی را داشته باشیم که تنها با استبصار باطنی قابل شهود و وصولند.
بنابراین، مسائلی مانند ذات و صفات و افعال الهی، وحی و نبوت، قضا و قدر، ولایت و هدایت، معاد و زندگی اخروی، حقیقت هستی، ارزش و موقعیت انسان و جز آن، تنها به وسیله کشف و شهود باطنی و بینش درونی و بصیرت عرفانی، قابل درک و وصولند. ابن عربی، چند مسأله را از مختصات اهل حقّ و قلمرو شهود می‌داند. این مسائل که اساس شناخت همه حقایقند عبارتند از:
١. شناخت اسماء اللّه؛ ٢. شناخت تجلیات حق؛ ٣. شناخت خطاب حق به زبان شرایع؛ ٤. شناخت مراتب کمال و نقص وجود؛ ٥. شناخت انسان از ذات خویش؛ ٦. شناخت امراض نفس و درمان آن؛ ٧. شناخت حقیقت و پایگاه و ارزش زندگی. [٢]

---

[١] در منطق، در باب تحدید و تعریف ماهیات، بر دشواری شناخت ماهیات و فصول و اجناس آن تأکید کرده‌اند.
[٢] ر. ک: فتوحات مکیه، ج ٢، ص ٢٩٧ به بعد.