شمار می‌آید؛ مثلا هنگام تفسیر آیه «وَ عَهِدْنا إِلی إِبْراهِیمَ وَ إِسْماعِیلَ أَنْ طَهِّرا بَیْتِیَ لِلطَّائِفِینَ وَ الْعاکِفِینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ» [١] می‌گوید: «در ظاهر عبارت، به پاکیزه نگاه داشتن بیت اللّه امر شده ولی اشاراتی که از آیه بر می‌خیزد دالّ بر تطهیر دلهاست و تطهیر بیت، آن است که آن را از آلودگیها و پلیدیها پاک نگهدارند و تطهیر دلها، حفظ و نگهداری آنها از روی کردن به اغیار و بیگانگان است؛ و طواف حجّاج به گرد بیت اللّه، در زبان شرع معلوم است و طواف معانی نیز برای اهل حق معلوم؛ در نتیجه، معانی، گرد دلهای عارفان در طوافند و حقایق درون دلهای موحدان مستقرّند؛ عارفان اصحاب «تلوین» و موحدان اصحاب «تمکین» اند. [٢]
دلهای قاصدان، به ملازمت خضوع، همواره بر در جود ایستاده است؛ و دلهای موحّدان هماره بر بساط وصل در رکوع است؛ و دلهای واجدان، همواره بر بساط قرب در سجده است و گفته می‌شود: دستهای بر کشیده و نیازمند طالبان، همواره بر در کرم، بلند است و اهداف والای مریدان همواره در محضر جود طواف است و کاروان همتهای عارفان هماره در حضرت عزّ سر سپرده است». [٣]
در تفسیر آیه «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَیَبْلُوَنَّکُمُ اللَّهُ بِشَیْ‌ءٍ مِنَ الصَّیْدِ تَنالُهُ أَیْدِیکُمْ وَ رِماحُکُمْ لِیَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ یَخافُهُ بِالْغَیْبِ ... یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَقْتُلُوا الصَّیْدَ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْکُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ ما قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ» [٤] گفته است: «إشارت در آیه این است که هر که راهی خانه من گشت سزاوار است که شکار و صید از دست او در امان باشد و هیچ حیوانی از او در آزار نباشد؛ از این رو گفته‌اند: انسان نیکوسرشت کسی است که کوچکترین جانداری از او آزار نبیند و هیچ شرّی را در دل نپروراند؛ و گفته‌اند: در این آیه اشارت است که هر که به سوی ما می‌آید، بر اوست که تمامی خواسته‌ها را

[١] بقره ٢: ١٢٥.
[٢] تلوین و تمکین دو اصطلاح است: تلوین صفتی است برای اصحاب احوال و تمکین صفتی است برای اصحاب حقایق. پس تا زمانی که بنده‌ای در طریق باشد، او صاحب تلوین است؛ چون از حالی به حالی دیگر ارتقاء می‌یابد و رنگ می‌بازد و از صفتی به صفت دیگری در می‌آید و دائما در حال افزایش و فزونی است؛ اما صاحب تمکین، وصل شد؛ آنگاه متصل گشت؛ و دلیل بر اینکه او متصل گشت اینکه او به طور کلی از کلیّت و تمامیت هستی خود بریده است. تغییری که در واردات می‌دهد یا به سبب ضعف وارد شونده است یا به علت ضعف دارنده؛ و آرامش، یا به دلیل قوت اوست و یا به علت ضعف وارد شونده. رساله قشیریه، ص ٤٤.
[٣] لطائف الاشارات، ج ١، ص ١٣٦.
[٤] مائده ٥: ٩٤ و ٩٥.