تفسیر و مفسران - معرفت، محمدهادی - الصفحة ٢٢٨ - تنوع تفسیر اجتهادی

همین سبب تقسیم‌بندی ما از تفاسیر، اندکی با تقسیم‌بندی دیگران تفاوت دارد.
بر این اساس، تفسیر اجتهادی به این موارد تقسیم می‌شود: ادبی، فقهی، کلامی، فلسفی، عرفانی، اجتماعی، علمی و جامع.
اکنون مهمترین کتب تفسیری مربوط به هر کدام از این گونه‌ها را می‌آوریم.

تفسیر فقهی (آیات الاحکام)

اشاره

تفاسیر فقهی تفاسیری هستند که تنها به تفسیر آیات مرتبط با احکام شرعی (تکلیفی یا وضعی) متعلّق به عمل مکلّفین می‌پردازند و به همین جهت جزو تفاسیر موضوعی به شمار می‌آیند و به بخشی از آیات قرآن می‌پردازند.
گفته‌اند: این بخش، شامل حدود پانصد آیه است [١] که به طور مستقیم با اعمال مکلفین اعم از عبادات و معاملات مربوط است؛ وگرنه تمامی آیات قرآن دستورهایی عملی است و بر همه مسلمانان واجب است که زندگی فکری و عملی خویش را بر آن منطبق سازند؛ دستورهایی عام و فراگیر که همه ابعاد زندگی انسان را در بر می‌گیرد. گرچه نظر ارجح این است که آیات مرتبط با اعمال مکلفان (آیات الاحکام) از پانصد آیه بسیار بیشتر است و تقریبا به دو هزار آیه می‌رسد و اگر به دقت به آیات و فحوای آنها بنگریم این امر بر ما محقق می‌شود؛ مثلا این سخن خداوند متعال درباره زنان: «أَ وَ مَنْ یُنَشَّؤُا فِی الْحِلْیَةِ وَ هُوَ فِی الْخِصامِ غَیْرُ مُبِینٍ»؛ [٢] آیا کسی [را شریک خدا می‌کنند] که در زر و زیور پرورش یافته و در [هنگام مجادله، بیانش روشن نیست؟» ناظر به روحیه خاص و ظریف و لطیف اوست و ناتوانی ذاتی او را در حضور در میادین سخت و دشوار زندگی می‌رساند. این، نظریه‌ای علمی در مورد زن است که قرآن آن را بیان کرده است ولی از نظر فقهی از این آیه چنین استفاده می‌شود که زن صلاحیت تصدی امور سخت اداری را- که لازمه آن برخورد با

---

[١] بر طبق آنچه که فاضل مقداد در مقدمه کتاب خود «کنز العرفان، ج ١، ص ١٣» ذکر کرده؛ ولی در فهرست «احکام القرآن»، ج ٤، ص ٢٠٩٨- ١٩٩٤» از ابن العربی آمده است، این بخش، شامل حدود ٨٠٠ آیه است. امّا اگر با توجه به مسائل سیاسی و اجتماعی- که گذشتگان به آن توجّه نکرده و متأخرین بدان عنایت ورزیده‌اند- به قرآن بنگریم تعداد آیات احکام افزایش می‌یابد و به بیش از دو هزار آیه می‌رسد.
[٢] زخرف ٤٣: ١٨.