تفسیر و مفسران - معرفت، محمدهادی - الصفحة ١٤١ - ١ تفسیر مجاهد به روایت ابن ابی نجیح

خدمتی شایسته به جهان تفسیر- در جهت منبع‌شناسی حدیثی- کرده باشیم. توفیق اتمام و اکمال آن را از درگاه خداوند متعال خواستاریم، و هو المستعان.
اینک نمونه‌های بارز و شناخته شده تفاسیر نقلی از صدر اسلام تاکنون، بویژه آنچه چاپ و نشر گردیده یا در دست و آماده چاپ است:

١. تفسیر مجاهد به روایت ابن ابی نجیح‌

تفسیر ابو الحجّاج، مجاهد بن جبر، تابعی مکّی مخزومی (١٠٢- ٢١) اولین اثر تفسیری که در دست است و با تحقیق عبد الرحمان طاهر بن محمد سورتی توسّط مجمع بحوث اسلامی پاکستان (در سال ١٣٦٧) در دو جلد چاپ و منتشر گردیده است.
مجاهد از بزرگترین شاگردان ابن عباس به شمار می‌رود، که هر جا از ابن عباس نقل می‌کند، آن را تفسیر ابن عباس می‌گویند و هر جا از طریق تعقّل و نظر خود بگوید، آن را تفسیر مجاهد می‌نامند.
این تفسیر به روایت ابو یسار، عبد اللّه بن ابی نجیح، ثقفی کوفی (متوفای ١٣١) می‌باشد که به نام او شهرت یافته است و یکی از سرشارترین منابع تفسیری پیشینیان محسوب می‌شود. درباره آن گفته‌اند: تفسیر ابن ابی نجیح از مجاهد، صحیح‌ترین تفسیر است؛ بلکه تفسیری صحیح‌تر و برتر از تفسیر ابن ابی نجیح، در میان تفاسیر قدما، در دسترس اهل تفسیر نیست. [١]
این تفسیر، به گونه ناپیوست تنها به ترجمه لغات و احیانا در برخی آیات، از اشاره‌ای کوتاه به نقل روایت یا آراء سلف که مقصود، ابن عباس است تجاوز نمی‌کند و شامل تفسیر همه آیات نیست، تنها از هر سوره چند آیه توضیح داده شده است.
مثلا در تفسیر سوره لقمان که مشتمل بر ٣٤ آیه است تنها ١١ آیه، آن هم فقط به ترجمه چند واژه بسنده شده است. اولین آیه از این سوره را که تفسیر کرده آیه ششم است. بدینگونه:
«وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ»، قال [مجاهد]: هو اشتراء المغنّی و المغنّیة

---

[١] ابن تیمیّه در تفسیر سوره اخلاص ص ٩٤ و نیز در مقدمه تفسیر مجاهد ص ٦٠.