تفسیر و مفسران - معرفت، محمدهادی - الصفحة ١٦٠ - ٨ تفسیر عبد الرزاق صنعانی

تفاوتی با گفته مقاتل و دیگران ندارد!؟ [١]

٧. تفسیر ابو الجارود

زیاد بن منذر همدانی کوفی خارفی. وفات او را بین سالهای ١٥٠ تا ١٦٠ گفته‌اند. او از بسیاری از تابعان مانند عطیّه عوفی، اصبغ بن نباته، حسن بصری و عبد اللّه بن حسن روایت دارد و از اصحاب امام ابو جعفر الباقر علیه السّلام شمرده می‌شود و از وی تفسیری دارد که در تفسیر منسوب به علی بن ابراهیم قمی از ابتدای سوره آل عمران تا پایان قرآن آمده است. درباره وی و رفتار و پندارش پیش از این سخن گفتیم. [٢]

٨. تفسیر عبد الرزاق صنعانی‌

عبد الرزاق بن همّام بن نافع حمیری صنعانی [٣] (متوفای ٢١١) دست پرورده و تعلیم یافته معمر بن راشد (متوفای ١٥٣) و از طریق او، تفسیر و حدیث را از ابن جریج و سفیان بن عیینه و دیگر تابعان بزرگ فرا گرفته است. احمد بن حنبل و یحیی بن معین و دیگر نخبگان اهل حدیث از وی روایت دارند. وی علاوه بر موسوعه [٤] حدیثی بزرگ «الجامع الکبیر فی الحدیث»، تفسیری دارد که از منابع اصیل تفاسیر نقلی پس از وی است.
این تفسیر، به صورت ناپیوسته، آیه‌هایی از هر سوره را، با آوردن یک یا چند نقل کوتاه تفسیر کرده است؛ مثلا در تفسیر سوره حمد، تنها «یوم الدّین» را به روز جزاء، و «المغضوب علیهم» را به یهود و «الضالّین» را به نصاری تفسیر کرده است و بقیه سوره رها شده است. همچنین در هیچیک از دیگر سوره‌ها استیعاب نشده است و بیشتر

---

[١] ر. ک: تفسیر مقاتل، ج ٢، ص ١٠٥- ١٠٤. تفسیر طبری، ج ١٠، ص ٤٧- ٤٦. سیوطی، الدر المنثور، ج ٣، ص ٢٠٩- ٢١٠، تفسیر ابن کثیر، ج ٢، ص ٣٣٤- ٣٣٢. آلوسی، روح المعانی، ج ١٠، ص ٤٠. صحیح بخاری، کتاب التفسیر، ج ٦، سوره برائت، ص ٨١، شماره ٤. مسند احمد، ج ١، ص ١٥١ و ج ٣، ص ٢٨٣. شواهد التنزیل، ج ١، ص ٢٤٣- ٢٣١ و غیره.
[٢] همین کتاب، ج ١، فصل ٧، ص ٤٢٢، شماره ١٥.
[٣] صنعانی، منسوب به «صنعاء» یکی از شهرهای یمن؛ و زیادتی نون بر یاء نسبت، از موارد نادری است که نون اضافه می‌شود؛ مانند بهرانی در نسبت به بهراء و روحانی نسبت به روحاء و مانند آن.
[٤] موسوعه، نوشتارهای گسترده‌ای است که جامع و فراگیر باشد.