تفسیر و مفسران - معرفت، محمدهادی - الصفحة ٥٣٠ - انواع تفسیر موضوعی

تفسیر موضوعی به صورتهای گوناگون، همیشه مطرح بوده و صاحبنظران همواره در پی مطرح ساختن مواضیع قرآنی بوده‌اند و کم و بیش بر حسب نیازهای روز در این راه گام نهاده‌اند. فقها از پیشگامان انجام تفسیر موضوعی- البته به صورت یک بعدی- هستند؛ که آیات مربوط به مسائل فقهی را مورد بحث قرار داده و آیات مربوط به هر یک از ابواب فقه را از سراسر قرآن کنار هم گذارده، مورد تأمّل و دقّت قرار داده‌اند؛ و این شیوه‌ای است که تنها، آیات الاحکام نویسان امامیّه انجام داده‌اند؛ ولی فقهای عامّه در اینجا نیز- چنانکه اشاره شد- به شیوه سنّتی ترتیبی رفتار کرده‌اند؛ در طول تاریخ، کسان فراوانی یافت شده‌اند که تنها بخشهایی از قرآن را مدّ نظر قرار داده و درباره آنها بحث کرده‌اند؛ مانند کتب تاریخ انبیا و قصص قرآنی، معارف قرآن، اخلاق در قرآن، سنن الهی در قرآن، آیات علمی قرآن، اهل بیت در قرآن، توحید و شرک در قرآن، یهود در قرآن، زن از دیدگاه قرآن و از این گونه مباحث تک بعدی از دیدگاه قرآن فراوان یافت می‌شود؛ بویژه در دوران اخیر. تمامی اینها خدماتی ارزنده است که صاحبنظران و اندیشه وران اسلامی، همواره با انگیزه رهنمودهای لازم به جوامع بشری تقدیم کرده‌اند.
نیز کتابهایی که در ردّ مطاعن (شبهات) بر قرآن، سؤال و جواب درباره قرآن، تنزیه الانبیاء، متشابهات قرآن، ناسخ و منسوخ در قرآن، امثال قرآن، سوگندهای قرآن، اعراب قرآن، حلّ مشکلات ادبی قرآن، غریب القرآن (عبارات مشکل قرآن) و از این قبیل مباحث مربوط به مسائل درون قرآن، همگی جزو تفسیر موضوعی- از نوع تک بعدی- محسوب می‌شوند.