تفسیر و مفسران
(١)
جلد دوم
٩ ص
(٢)
تتمه فصل هشتم
٩ ص
(٣)
تفسیر در عصر تدوین
٩ ص
(٤)
مراحل و تنوع تفسیر
١٢ ص
(٥)
تفسیر ترتیبی
١٥ ص
(٦)
فصل نهم تفسیر نقلی
١٧ ص
(٧)
اشاره
١٧ ص
(٨)
1 تفسیر قرآن به قرآن
١٧ ص
(٩)
2 تفسیر قرآن با سنت
٢١ ص
(١٠)
3 تفسیر قرآن بنا بر سخنان صحابه
٢١ ص
(١١)
4 تفسیر قرآن بنا بر گفتههای تابعان
٢٢ ص
(١٢)
آفات تفسیر نقلی (مأثور)
٢٤ ص
(١٣)
فصل دهم معروفترین تفاسیر نقلی
١٣٩ ص
(١٤)
اشاره
١٣٩ ص
(١٥)
1 تفسیر مجاهد به روایت ابن ابی نجیح
١٤١ ص
(١٦)
2 تفسیر سدّی کبیر
١٤٣ ص
(١٧)
3 تفسیر کلبی
١٤٤ ص
(١٨)
4 تفسیر ابو حمزه ثمالی
١٤٦ ص
(١٩)
5 تفسیر ابن جریج
١٤٧ ص
(٢٠)
6 تفسیر مقاتل بن سلیمان
١٤٨ ص
(٢١)
7 تفسیر ابو الجارود
١٦٠ ص
(٢٢)
8 تفسیر عبد الرزاق صنعانی
١٦٠ ص
(٢٣)
9 جامع البیان طبری
١٦٢ ص
(٢٤)
10 تفسیر عیاشی
١٧٦ ص
(٢٥)
11 تفسیر ابن ابی حاتم رازی
١٧٩ ص
(٢٦)
12 تفسیر قمی
١٨٣ ص
(٢٧)
13 تفسیر ثعلبی (الکشف و البیان)
١٨٨ ص
(٢٨)
14 تفسیر ابن عطیه (المحرر الوجیز)
١٩٠ ص
(٢٩)
15 تفسیر بغوی (معالم التنزیل)
١٩٣ ص
(٣٠)
16 تفسیر خازن (لباب التأویل فی معانی التنزیل)
١٩٦ ص
(٣١)
17 تفسیر ابن کثیر
١٩٧ ص
(٣٢)
18 تفسیر ثعالبی (الجواهر الحسان)
٢٠١ ص
(٣٣)
19 الدرّ المنثور
٢٠٢ ص
(٣٤)
20 منهج الصادقین
٢٠٥ ص
(٣٥)
21 تفسیر صافی
٢٠٧ ص
(٣٦)
22 تفسیر الأصفی
٢١٠ ص
(٣٧)
23 تفسیر المصفّی
٢١٠ ص
(٣٨)
24 تفسیر بحرانی (البرهان)
٢١٠ ص
(٣٩)
25 تفسیر حویزی (نور الثقلین)
٢١٣ ص
(٤٠)
26 تفسیر مشهدی (کنز الدقائق و بحر الغرائب)
٢١٦ ص
(٤١)
27 تفسیر کبیر شبّر (صفوة التفاسیر)
٢١٧ ص
(٤٢)
28 تفسیر وسیط (الجوهر الثمین)
٢١٩ ص
(٤٣)
29 تفسیر وجیز شبّر
٢٢٠ ص
(٤٤)
32- 31- 30 تفسیر برغانی (بحر العرفان)
٢٢٢ ص
(٤٥)
فصل یازدهم تفسیر اجتهادی
٢٢٤ ص
(٤٦)
اشاره
٢٢٤ ص
(٤٧)
تنوع تفسیر اجتهادی
٢٢٧ ص
(٤٨)
فصل دوازدهم تفسیر عرفانی
٣٣٣ ص
(٤٩)
اشاره
٣٣٣ ص
(٥٠)
عرفان چیست؟
٣٣٣ ص
(٥١)
عرفان و حکمت
٣٣٨ ص
(٥٢)
عناصر بنیادین مکتب عرفان
٣٤١ ص
(٥٣)
عرفان و تصوّف
٣٥٩ ص
(٥٤)
شریعت و طریقت
٣٦١ ص
(٥٥)
شیوه تفسیر عرفانی
٣٦٧ ص
(٥٦)
معروفترین تفاسیر عرفانی
٣٨٢ ص
(٥٧)
فصل سیزدهم تفسیر در عصر جدید
٤٤٦ ص
(٥٨)
اشاره
٤٤٦ ص
(٥٩)
رشد تفسیر با پیشرفت زمان
٤٤٩ ص
(٦٠)
دیدگاه روایات و صاحبنظران
٤٥٥ ص
(٦١)
مفهوم تفسیر عصری (روزآمد)
٤٥٩ ص
(٦٢)
نمونههای افراطی تفسیر عصری و روزآمد
٤٦٠ ص
(٦٣)
شیوههای مختلف تفسیر عصری
٤٦٦ ص
(٦٤)
فصل چهاردهم تفسیر موضوعی
٥٢٦ ص
(٦٥)
اشاره
٥٢٦ ص
(٦٦)
ویژگیهای تفسیر موضوعی
٥٢٨ ص
(٦٧)
انواع تفسیر موضوعی
٥٣٠ ص
(٦٨)
اولین دستهبندی موضوعی آیات
٥٣١ ص
(٦٩)
تفاسیر موضوعی فراگیر و مستقل
٥٣١ ص
(٧٠)
تفاسیر لغوی
٥٤١ ص
(٧١)
تفاسیر متشابهات القرآن
٥٤٧ ص
(٧٢)
فهرست آیات
٥٥٦ ص
(٧٣)
سجده
٥٦٦ ص
(٧٤)
فهرست اعلام
٥٧٢ ص
٧ ص
٨ ص
٩ ص
١٠ ص
١١ ص
١٢ ص
١٣ ص
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص
١٨٩ ص
١٩٠ ص
١٩١ ص
١٩٢ ص
١٩٣ ص
١٩٤ ص
١٩٥ ص
١٩٦ ص
١٩٧ ص
١٩٨ ص
١٩٩ ص
٢٠٠ ص
٢٠١ ص
٢٠٢ ص
٢٠٣ ص
٢٠٤ ص
٢٠٥ ص
٢٠٦ ص
٢٠٧ ص
٢٠٨ ص
٢٠٩ ص
٢١٠ ص
٢١١ ص
٢١٢ ص
٢١٣ ص
٢١٤ ص
٢١٥ ص
٢١٦ ص
٢١٧ ص
٢١٨ ص
٢١٩ ص
٢٢٠ ص
٢٢١ ص
٢٢٢ ص
٢٢٣ ص
٢٢٤ ص
٢٢٥ ص
٢٢٦ ص
٢٢٧ ص
٢٢٨ ص
٢٢٩ ص
٢٣٠ ص
٢٣١ ص
٢٣٢ ص
٢٣٣ ص
٢٣٤ ص
٢٣٥ ص
٢٣٦ ص
٢٣٧ ص
٢٣٨ ص
٢٣٩ ص
٢٤٠ ص
٢٤١ ص
٢٤٢ ص
٢٤٣ ص
٢٤٤ ص
٢٤٥ ص
٢٤٦ ص
٢٤٧ ص
٢٤٨ ص
٢٤٩ ص
٢٥٠ ص
٢٥١ ص
٢٥٢ ص
٢٥٣ ص
٢٥٤ ص
٢٥٥ ص
٢٥٦ ص
٢٥٧ ص
٢٥٨ ص
٢٥٩ ص
٢٦٠ ص
٢٦١ ص
٢٦٢ ص
٢٦٣ ص
٢٦٤ ص
٢٦٥ ص
٢٦٦ ص
٢٦٧ ص
٢٦٨ ص
٢٦٩ ص
٢٧٠ ص
٢٧١ ص
٢٧٢ ص
٢٧٣ ص
٢٧٤ ص
٢٧٥ ص
٢٧٦ ص
٢٧٧ ص
٢٧٨ ص
٢٧٩ ص
٢٨٠ ص
٢٨١ ص
٢٨٢ ص
٢٨٣ ص
٢٨٤ ص
٢٨٥ ص
٢٨٦ ص
٢٨٧ ص
٢٨٨ ص
٢٨٩ ص
٢٩٠ ص
٢٩١ ص
٢٩٢ ص
٢٩٣ ص
٢٩٤ ص
٢٩٥ ص
٢٩٦ ص
٢٩٧ ص
٢٩٨ ص
٢٩٩ ص
٣٠٠ ص
٣٠١ ص
٣٠٢ ص
٣٠٣ ص
٣٠٤ ص
٣٠٥ ص
٣٠٦ ص
٣٠٧ ص
٣٠٨ ص
٣٠٩ ص
٣١٠ ص
٣١١ ص
٣١٢ ص
٣١٣ ص
٣١٤ ص
٣١٥ ص
٣١٦ ص
٣١٧ ص
٣١٨ ص
٣١٩ ص
٣٢٠ ص
٣٢١ ص
٣٢٢ ص
٣٢٣ ص
٣٢٤ ص
٣٢٥ ص
٣٢٦ ص
٣٢٧ ص
٣٢٨ ص
٣٢٩ ص
٣٣٠ ص
٣٣١ ص
٣٣٢ ص
٣٣٣ ص
٣٣٤ ص
٣٣٥ ص
٣٣٦ ص
٣٣٧ ص
٣٣٨ ص
٣٣٩ ص
٣٤٠ ص
٣٤١ ص
٣٤٢ ص
٣٤٣ ص
٣٤٤ ص
٣٤٥ ص
٣٤٦ ص
٣٤٧ ص
٣٤٨ ص
٣٤٩ ص
٣٥٠ ص
٣٥١ ص
٣٥٢ ص
٣٥٣ ص
٣٥٤ ص
٣٥٥ ص
٣٥٦ ص
٣٥٧ ص
٣٥٨ ص
٣٥٩ ص
٣٦٠ ص
٣٦١ ص
٣٦٢ ص
٣٦٣ ص
٣٦٤ ص
٣٦٥ ص
٣٦٦ ص
٣٦٧ ص
٣٦٨ ص
٣٦٩ ص
٣٧٠ ص
٣٧١ ص
٣٧٢ ص
٣٧٣ ص
٣٧٤ ص
٣٧٥ ص
٣٧٦ ص
٣٧٧ ص
٣٧٨ ص
٣٧٩ ص
٣٨٠ ص
٣٨١ ص
٣٨٢ ص
٣٨٣ ص
٣٨٤ ص
٣٨٥ ص
٣٨٦ ص
٣٨٧ ص
٣٨٨ ص
٣٨٩ ص
٣٩٠ ص
٣٩١ ص
٣٩٢ ص
٣٩٣ ص
٣٩٤ ص
٣٩٥ ص
٣٩٦ ص
٣٩٧ ص
٣٩٨ ص
٣٩٩ ص
٤٠٠ ص
٤٠١ ص
٤٠٢ ص
٤٠٣ ص
٤٠٤ ص
٤٠٥ ص
٤٠٦ ص
٤٠٧ ص
٤٠٨ ص
٤٠٩ ص
٤١٠ ص
٤١١ ص
٤١٢ ص
٤١٣ ص
٤١٤ ص
٤١٥ ص
٤١٦ ص
٤١٧ ص
٤١٨ ص
٤١٩ ص
٤٢٠ ص
٤٢١ ص
٤٢٢ ص
٤٢٣ ص
٤٢٤ ص
٤٢٥ ص
٤٢٦ ص
٤٢٧ ص
٤٢٨ ص
٤٢٩ ص
٤٣٠ ص
٤٣١ ص
٤٣٢ ص
٤٣٣ ص
٤٣٤ ص
٤٣٥ ص
٤٣٦ ص
٤٣٧ ص
٤٣٨ ص
٤٣٩ ص
٤٤٠ ص
٤٤١ ص
٤٤٢ ص
٤٤٣ ص
٤٤٤ ص
٤٤٥ ص
٤٤٦ ص
٤٤٧ ص
٤٤٨ ص
٤٤٩ ص
٤٥٠ ص
٤٥١ ص
٤٥٢ ص
٤٥٣ ص
٤٥٤ ص
٤٥٥ ص
٤٥٦ ص
٤٥٧ ص
٤٥٨ ص
٤٥٩ ص
٤٦٠ ص
٤٦١ ص
٤٦٢ ص
٤٦٣ ص
٤٦٤ ص
٤٦٥ ص
٤٦٦ ص
٤٦٧ ص
٤٦٨ ص
٤٦٩ ص
٤٧٠ ص
٤٧١ ص
٤٧٢ ص
٤٧٣ ص
٤٧٤ ص
٤٧٥ ص
٤٧٦ ص
٤٧٧ ص
٤٧٨ ص
٤٧٩ ص
٤٨٠ ص
٤٨١ ص
٤٨٢ ص
٤٨٣ ص
٤٨٤ ص
٤٨٥ ص
٤٨٦ ص
٤٨٧ ص
٤٨٨ ص
٤٨٩ ص
٤٩٠ ص
٤٩١ ص
٤٩٢ ص
٤٩٣ ص
٤٩٤ ص
٤٩٥ ص
٤٩٦ ص
٤٩٧ ص
٤٩٨ ص
٤٩٩ ص
٥٠٠ ص
٥٠١ ص
٥٠٢ ص
٥٠٣ ص
٥٠٤ ص
٥٠٥ ص
٥٠٦ ص
٥٠٧ ص
٥٠٨ ص
٥٠٩ ص
٥١٠ ص
٥١١ ص
٥١٢ ص
٥١٣ ص
٥١٤ ص
٥١٥ ص
٥١٦ ص
٥١٧ ص
٥١٨ ص
٥١٩ ص
٥٢٠ ص
٥٢١ ص
٥٢٢ ص
٥٢٣ ص
٥٢٤ ص
٥٢٥ ص
٥٢٦ ص
٥٢٧ ص
٥٢٨ ص
٥٢٩ ص
٥٣٠ ص
٥٣١ ص
٥٣٢ ص
٥٣٣ ص
٥٣٤ ص
٥٣٥ ص
٥٣٦ ص
٥٣٧ ص
٥٣٨ ص
٥٣٩ ص
٥٤٠ ص
٥٤١ ص
٥٤٢ ص
٥٤٣ ص
٥٤٤ ص
٥٤٥ ص
٥٤٦ ص
٥٤٧ ص
٥٤٨ ص
٥٤٩ ص
٥٥٠ ص
٥٥١ ص
٥٥٢ ص
٥٥٣ ص
٥٥٤ ص
٥٥٥ ص
٥٥٦ ص
٥٥٧ ص
٥٥٨ ص
٥٥٩ ص
٥٦٠ ص
٥٦١ ص
٥٦٢ ص
٥٦٣ ص
٥٦٤ ص
٥٦٥ ص
٥٦٦ ص
٥٦٧ ص
٥٦٨ ص
٥٦٩ ص
٥٧٠ ص
٥٧١ ص
٥٧٢ ص
٥٧٣ ص
٥٧٤ ص
٥٧٥ ص
٥٧٦ ص
٥٧٧ ص
٥٧٨ ص
٥٧٩ ص
٥٨٠ ص
٥٨١ ص
٥٨٢ ص
٥٨٣ ص
٥٨٤ ص
٥٨٥ ص
٥٨٦ ص
٥٨٧ ص
٥٨٨ ص
٥٨٩ ص
٥٩٠ ص
٥٩١ ص
٥٩٢ ص
٥٩٣ ص
٥٩٤ ص
٥٩٥ ص
٥٩٦ ص
تفسیر و مفسران - معرفت، محمدهادی - الصفحة ٣١٤ - تنوع تفسیر اجتهادی
«یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ ...». [١]
این حدیث را بخاری و مسلم و دیگر صاحبان صحاح روایت کردهاند. [٢] همچنین مجاهد در تفسیر آیه «إِلی رَبِّها ناظِرَةٌ» میگوید: «معنایش این است که در انتظار ثواب پروردگارشان خواهند بود». این حدیث را عبد بن حمید از مجاهد نقل کرده و ابن حجر نیز میگوید: «سند این حدیث به مجاهد صحیح است». [٣]
بزرگان امت، بویژه فرهیختگان متأخر از این رو رؤیت را- آنگاه که مقصود از آن احاطه نظر به ذات اقدس او باشد- به طور مطلق انکار میکنند که رؤیت به این معنا محال است؛ زیرا مستلزم تقابل و جسمانیت است که در خداوند سبحان راه ندارد.
صاحب «تفسیر المنار» هراسان از اطرافیان به دلیل روی گرداندن از مذهب پیشینیان خود، چنین میگوید: «و اما درباره دیدن و رؤیت خداوند متعال، چه بسا در آغاز چنین گفته شود که آیاتی که رؤیت را نفی میکنند صریحتر از آیاتی است که آن را اثبات میکنند؛ مانند این گفتار الهی که «لَنْ تَرانِی» [٤] و این سخن خدای متعال: «لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ» [٥] که این دو آیه، در نفی رؤیت، از آیه «وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلی رَبِّها ناظِرَةٌ» [٦] که در اثبات آن به کار میرود صریحترند و «نظر» به معنای انتظار در قرآن و کلام عرب کاربرد فراوانی دارد؛ مانند این گفته خداوند: «ما یَنْظُرُونَ إِلَّا صَیْحَةً واحِدَةً» [٧] و نیز این آیه: «هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِیلَهُ» [٨]؛ و «هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ یَأْتِیَهُمُ اللَّهُ فِی ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَ الْمَلائِکَةُ» [٩]؛ و ثابت شد که «نظر» به این معنا، با حرف جرّ «الی» متعدّی میشود؛ از این رو برخی از مفسران، وجه دلالت آن را بر معنای دیگر (جهت دادن حسّ بینایی به آنچه دیدنی است) با استناد به لفظ «وجوه» گرفتهاند؛ که این وجه چندان قابل قبول نیست». [١٠]
[١] «ای پیامبر، آنچه را از جانب پروردگارت به سوی تو نازل شده، ابلاغ کن». مائده ٥: ٦٧.
[٢] تفسیر المنار، ج ٩، ص ١٥٣.
[٣] همان، ص ١٣٤.
[٤] اعراف ٧: ١٤٣.
[٥] انعام ٦: ١٠٣.
[٦] قیامت ٧٥: ٢٢ و ٢٣.
[٧] یس ٣٦: ٤٩.
[٨] «آیا جز در انتظار تأویل آنند». اعراف ٧: ٥٣.
[٩] «مگر انتظار آنان غیر از این است که خدا و فرشتگان در [زیر] سایبانهایی از ابر سپید به سوی آنان بیایند».
بقره ٢: ٢١٠.
[١٠] تفسیر المنار، ج ٩، ص ١٣٤.