تفسیر و مفسران - معرفت، محمدهادی - الصفحة ٣٥٠ - عناصر بنیادین مکتب عرفان

می‌نمایند؛ در حالی که چیزی جز دریا در آنجا نیست و تا زمانی که امواج و حبابها از روی دریا محو نشوند، دریا در وحدت مطلق ظهور نمی‌یابد. این امواج و حبابها همه، نقشهایی اعتباری و خیالی محض هستند و حقیقتی ندارند:
«جمله عالم نقش این دریاست بس هر چه گویم غیر از این سود است بس
بحر کلی چون به جنبش کرد رای نقشها بر بحر کی ماند به جای»
لهذا فرمود: «تعیّن بود کز هستی جدا شد».
یعنی نیست شدن از خود، هالک شدن غیر و خالی شدن از خود، همه به معنای برخاستن «تعیّنات» است از وجه «وجود مطلق» که «حق»- جلّ جلاله- است؛ زیرا ظهور وحدت حقیقی، بدان بسته است.
«تا تو پیدایی خدا باشد نهان تو نهان شو تا که حق گردد عیان
چون برافتد از جمال او نقاب از پس هر ذرّه تابد آفتاب»
[١] یعنی وجود مخلوقات و کثرات و ممکنات، بحقیقت، نمودی است از تجلّی ذات حق به صورت اشیا و تقیّد آن حقیقت محض، به قیود اعتباریّه‌ای که نمایان شده‌اند؛ و هر گاه آن قیود اعتباریه محو گردد، جز یک حقیقت چیز دیگری نیست.
وصول به مقام توحید عیانی، بی‌آنکه «فنای تامّ» که فنای فی اللّه است، حاصل شود، ممکن نیست:
«ز هستی تا بود باقی بر او شین نیابد علم عارف صورت عین»
هستی عارف از آن جهت عار و شین است که مایه حجاب او از لقای ذات حق است. تشبثّات و تعلّقات جسمانی و نفسانی، مانع او از مشاهده عین توحید است و این مقام (فنای فی اللّه) مقام کاملان طریقت و اولیای درگاه احدیت است که در همین حیات صوری، بر حسب و جد و حال و کشف و شهود، قیامت ایشان برپا شده و در این نشئه، «کُلُّ شَیْ‌ءٍ هالِکٌ إِلَّا وَجْهَهُ» [٢] بر ایشان عیان شده است:
«راه توحید این جماعت می‌روند کز وجود خویش فانی می‌شوند

---

[١] همان، ص ٣٧٩- ٣٧٧.
[٢] قصص ٢٨: ٨٨.