با ملاحظة ء اين كتب نتيجه مى گيريم كه آنها فقط درباره ء قراآت سبعه تأليف نشده اند وبه ويژه كه در ميان اين كتب ، آثارى به چشم مى خورد كه قبل از بعضى از قراء سبعه نگارش يافته اند ، مانند كتاب يحيى بن يعمر ، وابان بن تغلب وهمچنين كتابهاى أبو عمرو بن علاء ، وحمزة بن حبيب زيات ، ونيز آخرين قراء سبعه يعنى على بن حمزه ء كسائي كه به سال ١٨٠ هجري از دنيا رفت ، وآغاز اين مرحله - كه درباره ء آن گفتگو مى كنيم - به نيمه ء دوم قرن اول هجري مى پيوندد واين مرحله به دست يحيى بن يعمر ( م ٩٠ ه‌ .

ق ) آغاز مى گردد ، چنانكه با مطالعه ء آثار مربوط به اين مرحله به چنين نتيجه أي مى رسيم .

اين مطلب نيز مورد تأييد ( فؤاد سزگين ) ، مستشرق معروف مى باشد ، با اين تفاوت كه سزگين كتاب يحيى بن يعمر را در كنار كتاب ( ابن عامر مقرئ ) ( م ١١٨ ه‌ .

ق ) ياد كرده است ، در حاليكه موضوع كتاب ابن عامر عبارت از اختلاف مصاحف مى باشد ، چنانكه ابن عامر كتاب خود را با عنواني ياد كرده است كه بازگوكننده ئ‌ موضوع آن است ، چرا كه أو اين كتاب را اختلاف مصاحف الشام والحجاز و العراق ناميده است ( ٥ ) .

پيدااست كه قراآت واختلاف مصاحف از هم متفاوتند ، زيرا ايندو تشكيل دهنده ء دو فن ودو علم متمايزى از علوم قرآني مى باشند .

شگفت آور است كه سزگين - كه در مقام نگارش تاريخ تدوين قراآت بر مى آيد - گرفتار چنين اشتباهي مى گردد ، وشگفت تر اينكه وى - عليرغم آنكه مدون تاريخ تدوين قراآت مى باشد - اختيار محمد بن محيصن ( م ١٢٣ ه‌ .

ق ) - كه در قرائت ، بر مذهب وروش عربيت است - واختيار عيسى بن عمر ثقفي ( م ١٤٩ ه‌ .

ق ) را دو كتاب در قراآت بر شمرده است .

تصور مى كنم اشتباه سزگين از عدم آشنايى كامل وى نسبت به تعابير ومصطلحات قرائت ريشه مى گيرد ( ٦ ) .

مرحله ء دوازدهم در اين مرحله سخن از ( قراآت سبع ) آغاز گرديد .

شروع اين كار از ناحيه ء ابى بكر محمد بن موسى بن عباس بن مجاهد تميمي بغدادي ( م ٣٢٤ ه‌ .

ق ) در كتابش - كه به القراءات السبعه نامبردار است - انجام گرفت .

١ .غاية النهاية ٢ / ٣٤٧ .

٢ .غاية النهاية ٢ / ٩٩ .

٣ .النشر ١ / ٣٤ .

٤ .همان .

درباره ء كسانى كه در پاورقى منابعي راجع به آنها ذكر نشده است به الفهرست ، ط ، خياط ، صفحات ٢٨ ، ٢٩ ، ٣٠ ، ٣٥ ، ٥٥ ، ٧٤ ، ١٧٩ ، ٢٢٦ ، ٢٣١ ، ٢٣٣ رجوع نمائيد .

٥ .تاريخ التراث العربي ( القراءات ) .

٦ .رك .

تاريخ التراث العربي ، الباب الاول ، ( القراءات ) .

براى اطلاع از مطالبي كه ياد كرديم ، رجوع كنيد به : غاية النهاية از ابن الجزرى ، ضمن ترجمه ء احوال ابن محيصن وثقفى .

ونيز بنگريد به : الفهرست ابن النديم در مؤلفات مربوط به ( اختلاف رسم المصاحف ) .