کشاف الفهارس - حجتی، محمدباقر - الصفحة ١٣٥
عثمان وعلى بن ابي طالب ( عليه السلام ) وابن مسعود عرضه كرد ( ١ ) .
كوفه پس از مدينه از معروفترين شهرهايى به شمار مى رفت كه مردم آن به قرآن وقراآت آن اهتمام مى ورزيدند .
تحقيقا ( مردم كوفه - از همان آغاز تأسيس آن - خود را با قرآن كريم مأنوس ساخته وبه قرائت و اقراء وتفسير آن عنايت داشتند ، وعمر بن الخطاب مردم كوفه را با اين تعبير توصيف مى كرد كه : كوفيان را [ در رابطه با قرآن كريم ] آوازى به سان آواز زنبور هست ) ( ٢ ) [ يعنى همواره صدايشان به قرآن وقرائت آن بلند است ] .
دوره ء نخستين يادگيرى مردم - كوفه در رابطه با قرآن كريم - با تعليم قرآن ازسوى عبد الله بن مسعود آغاز مى شود كه عمر أو را به اين شهر گسيل داشت ، چنانكه بعدا سخنى را در اين باره بازگو خواهيم كرد .
اين مرحله از نيمه ء نخستين قرن اول هجري فراتر نمى رود ، واز جمله آخرين صحابه أي كه از دنيا رفتند واز حافظان قرآن كريم به شمار مى آمدند زيد بن ثابت بود كه وفات اودر سال ٤٥ ه .
ق روى داد .
مرحله ء هفتم پس از آنكه قرائت به عنوان يك مادة ء درسى استقرار يافت ، ووجوه مختلف قرائت در ميان حافظان وقاريانى كه از آنها ياد كرديم سير درطرق خود را - از نظر نقل وروايت آغاز كرد مرحله ء هفتم تاريخ قرائت شروع مى شود .
در آغاز كتاب القراءات أبو عبيد قاسم بن سلام ، نامهاى اشخاصى جلب نظر مى كند كه در مورد وجوه مختلف قرائت مطالبي از آنها نقل شده است .
اينان از صحابه ء نبى اكرم ( صلى الله عليه وآله وسلم ) به شمار مى رفتند .
همين مطلب مى تواند گواه سخن ما باشد كه دوران پديدآمدن وجوه مختلف قرائت را بايد در همين مرحله جستجو كرد .
بارى اين اشخاص - كه متشكل از مهاجرين وانصار هستند - عبارتند از : الف .
مهاجرين : سالم ، مولى ابى حذيفه ( م ١٢ ه .
ق ) ، أبو بكر ( م ١٢ ه .
ق ) ، عمر ( م ٢٣ ه .
ق ) ، ابن مسعود ( م ٢٣ ه .
ق ) ، عثمان ( م ٣٥ ه .
ق ) ، حذيفة بن اليمان ( م ٣٥ ه .
ق ) ، طلحه ( م ٣٦ ه .
ق ) ، على [ عليه السلام ] ( م ٤٠ ه .
ق ) ، سعد ( م ٥١ ه .
ق ) ، عمرو بن عاص ( م ٥٨ ه .
ق ) ، أبو هريرة ( م ٥٩ ه .
ق ) ، معاويه ( م ٦٠ ه .
ق ) ، عبد الله بن عمر ( م ٦٣ ه .
ق ) ، عبد الله بن عمرو بن عاص ( م ٦٥ ه .
ق ) ، ابن عباس ( م ٦٨ ه .
ق ) ، عبد الله بن سائب ( م حدود ٧٠ ه .
ق ) ، عبد الله بن زبير ( م ٧٣ ه .
ق ) ، حفصه ( م ٤٥ ه .
ق ) ، عائشة ( م ٥٨ ه .
ق ) ، وام سلمه ( م ٦٢ ه .
ق ) .
ب .
انصار : ابى بن كعب ( م ٢٠ ه .
ق ) ، أبو الدرداء ( م ٣٢ ه .
ق ) ، معاذ بن جبل ( م ٣٣ ه .
ق ) ، زيد بن ثابت ( م ٤٥ه .
ق ) ، مجمع بن جاريه ( م همزمان خلافت معاويه ) ، أبو زيد ( ٣ ) ، وانس بن مالك ( م ٩١ ه .
ق ) ( ٤ ) .
اين مرحله از اواخر قرن اول هجري تجاوز نمى كند .
١ .
رك : معرفة القراء ، ص ١ ، طبع دوم .
٢ .حياة الشعر في الكوفة ، ص ٢٤٥ .
٣ .نام أو قيس بن سكن بود ، چنانكه ابن حجر همين نام را تأييد مى كند .
قيس از كسانى است كه قرآن كريم را در زمان نبى اكرم ( صلى الله عليه وآله وسلم ) جمع كرد وپس از هفتاد هجري در گذشت ( رك : الاصابة في تمييز الصحابة - ط المطبعة الشرقية ، ١٣٢٥ ه .
ق ١٩٠٧ م ، ٥ / ٢٢٥ و ٧ / ٧٦ ) .
ابن كثير مى نويسد : قيس در همان روزى كه ابى عبيد درسال پانزدهم هجري درگذشت كشته شد ( رك : فضائل القرآن ، ص ٤٧ ) .
٤ .به نقل از : النشر ١ / ٦ .