طريقه ء توزيع قراآت بر مصاحف در زمان خلافت عثمان : روشى كه نويسندگان در زمان عثمان براى توزيع قراآت در مصاحف پيش گرفتند به شرحي است كه از اين پس مطالعه مى كنيد : ١ .

اگر شكل وصورت كلمه فقط پذيراى يك قرائت مى بود - وضمنا قرائت آن به صورت ديگر محرز مى گشت - در نگارش آن كلمه بدينگونه عمل مى كردند كه طبق يك قرائت بر يك مصحف ، وطبق قرائت ديگر بر مصحف و يا مصاحف ديگر مى نگاشتند ، مانند : ( قال موسى ) ( ١ ) كه در مصحف مكه بدون واو ، ودر ساير مصاحف با واو : ( و قال موسى ) كتابت شده بود .

و ( يا عباد ) ( ٢ ) كه در برخى مصاحف بدون ياء ، ودر برخى ديگر با ياء : ( يا عبادي ) ) نگارش شد .

براى آگاهى بيشتر نسبت به اين مسأله بايد به سخن أبو عمرو عثمان بن سعيد دانى بنگريم كه قبلا آنرا ياد كرديم .

٢ .چنانكه شكل وصورت كلمه أي - به خاطر عارى بودن آن از مشخصات املائي از قبيل نقطه واعراب - در برابر قراآت مختلف قابل انعطاف بود آنرا به يك صورت در تمام مصاحف مى نگاشتند مانند : ( فتبينوا ) در آيه ء ٦ سوره ء حجرات و ( فتثبتوا ) ، كه اگر اين كلمه فاقد مشخصات املائي باشد به هر دو صورت قابل قرائت است .

( فتلقى آدم من ربه كلمات ) در آيه ء ٣٧ بقره ، كه در صورت فقدان اين مشخصات به چند صورت قابل قرائت مى باشد [ به اين معنى كه ابن كثير ، ( آدم ) را به نصب ، و ( كلمات ) را به رفع خوانده ، وقرائت ساير قراء به عكس است ، ( ٣ ) واگر اين قسمت از آيه ، معرب ومشكول نباشد ، در برابر هر دو قرائت قابل انعطاف است ] .

كارى كه عثمان بدان قيام كرد در جهت حل مشكل اختلاف ميان مسلمين در قراآت بوده است ، اختلافي كه گاهى به درگيريهاى سختى ميان آنها منجر مى شد ، وهرج ومرجى را در قراآت باعث مى گشت .

اين مساعي با موفقيت توأم بود ، واز سوى ديگر باعث صيانت قرآن از نفوذ قراآت غير معتبر در تلاوت آن شد .

شروع نقط وشكل ، واعجام قرآن كريم : مصاحف به همين صورت ، يعنى بدون هر گونه مشخصاتى از نظر شكل واعراب ، ونقطه هاي حروف متشابه نگارش مى شد ، وموجب نفوذ قراآتى در قرآن مى گرديد كه عثمان وصحابه مى خواستند از آنها پيشگيرى كنند .

بارى به خاطر مشخص نبودن كلمات از لحاظ اعراب ونقطه هاي حروف متشابه ، تصحيف در قرائت رو به ازدياد نها ، به ويژه در عراق - كه غير عرب نيز در اين سرزمين به سر مى بردند - لغزش مردم در قرائت قرآن بسيار

١ .قصص ، ٣٧ .

٢ .زخرف ، ٦٨ .

٣ .مجمع البيان ١ / ٨٨