دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٠٢٤
| بلخان جلد: ١٢ شماره مقاله:٥٠٢٤ |
بَلْخان، دو رشتهكوهبلخانبزرگو كوچكدر
غربجمهوريتركمنستانكهدشتاوزبويآنها را از يكديگر جدا مىكند. بلندتريننقطة
بلخانبزرگقلة گنبديشكل ديرمداغيا دوينشقلعهاستكهدر ٩ و ٢ عرضشمالىو ٢ و
طولشرقىواقعشدهاستو ٨٠ ،متر ارتفاعدارد بروكهاوس، /٨٣٤ A ؛ IIIV/١٦٧ , ٢ ؛
BSE٢ و بلندترين قلة بلخان كوچك را ٧٧ متر نوشتهاند. طول رشتة شمالى بلخان
بزرگ ٠ كم و رشتة جنوبى بلخان كوچك ٠ كم است «دائرة المعارف...»، .I/١٨٧ نام
خليج بلخان كه در بخش شمالى خليج كراسنووُدسك در مشرق درياي خزر نيز قرار
دارد، برگرفته از بلخان بزرگ است بارتولد، ؛ III/٣٥٨ مفخم، ٩.
چنينبهنظر مىرسد كهدر دشتمياندو رشتهكوهبلخانبزرگو كوچك،
منطقهايمسكونىو شهريبهنام بلخاننيز وجود
داشتهاستكهمحلآنچندانمشخصنيست. ماركوارت شهر بلخاندر كنار مسير
قديمآمودريا را با بلكانكوچكدر بخششرقىخليجكراسنوودسكو يا شهر
كوچكديگريكهبعدها پيروزشاهساسانىآن را مسخر كرد، يكىمىداند ص.٥٥ شهر
بلخان ظاهراً به ابيورد نزديك بوده است وحيد قزوينى، ١٠، حاشية . مقدسى ص
٨٥ ضمن بحث دربارة خوارزم كهن، به شهر خراب شدة بلخان اشاره مىكند و
مىنويسد كه مردم نسا و ابيورد در جست و جوي گاوان و چارپايان رها شده به
آنجا مىرفتند. ابوالغازي بهادرخان نام اين كوه را ابوالخان آورده است ص
٨٨. بارتولد نام بلخان را پديد آمده از واژة پارسى «بالاخانه» دانسته است
.III/٣٥٩
كوههاي بلخان ظاهراً در سدههاي پيشين پناهگاه ياغيان و متواريان بوده
است. در ١٦ق/٠٢٥م محمود غزنوي به تركمانان شمال جيحون اجازه داد كه به
جنوب درآيند و در دشت فراوه، ابيورد، سرخس و نسا پراكنده شوند، اما پس از
چندي كه مردم آن نواحى از فتنه و فساد اين تركمانان به محمود شكايت
بردند، وي از كردة خود پشيمان شد و براي گوشمال ايشان بر سر آنان تاخت. در
جنگ سختى كه در نزديكى فراوه درگرفت، حدود هزار تن از تركمانان كشته شدند
و گريختگان به «بلخان كوه» پناه بردند گرديزي، ٩٠، ٩٢؛ بيهقى، ٧؛ ابن اثير،
/٧٨؛ سيدي، ٢-٣.
در سدة ٠ق/٦م قبايل تركمن سالور، شامل بخشهاي تكه، يموت و ساريق در منطقة
بلخان و سواحل رود اوزبوي مستقر شدند. در سدة ٣ق خليج بلخان نيز در تصرف
قبايل يموت قرار گرفت سارلى، /١، ٣. اعتمادالسلطنه در ٢٦٧ق/٨٥١م از وجود ٠
چاه در محل طوايف يموت در كوههاي بلخان خبر داده است /٠٢٧.
از ٢٩٨ق/٨٨١م راه آهن تركستان تا ناحية قزل آروات، در منطقة بلخان امتداد
يافت و در سالهاي ٨٨٥- ٨٨٨م به سمرقند رسيد. همين امر موجب شد كه بلخان به
يكى از مراكز مبادله و بازرگانى بدل گردد، ولى پس از احداث راه آهن
اورنبورگ - تاشكند در ٣٢٣ق/٩٠٥م بلخان اهميت پيشين را از دست داد بارتولد،
همانجا.
مآخذ: ابن اثير، الكامل؛ ابوالغازي بهادرخان، شجرة ترك، به كوشش دمزن،
آمستردام، ٩٧٠م؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآة البلدان، به كوشش عبدالحسين
نوايى و هاشم محدث، تهران، ٣٦٧ش؛ بيهقى، ابوالفضل، تاريخ، به كوشش
علىاكبر فياض، مشهد، ٣٥٠ش؛ سارلى، اراز محمد، تاريخ تركمنستان، تهران،
٣٧٣ش؛ سيدي، مهدي، نيمى ز تركستان، نيمى زفرغانه، مشهد، ٣٧١ش؛ گرديزي،
عبدالحى، زين الاخبار، به كوشش عبدالحى حبيبى، تهران، ٣٤٧ش؛ مفخم پايان،
لطفالله، درياي خزر، ترجمة جعفر خمامىزاده، رشت، ٣٧٥ش؛ مقدسى، محمد، احسن
التقاسيم، به كوشش دخويه، ليدن، ٩٠٦م؛ وحيد قزوينى، محمد طاهر، عباسنامه،
بهكوشش ابراهيم دهگان، اراك، ٣٢٩ش؛ نيز:
Barthold, W.W., Sochineniya, Moscow, ١٩٦٥; Brockhaus, Entsiklopedicheski o
slovar', St. Petersburg, ١٨٩١; BSE ٢ ; EI ٢ ; Kratkaya, geograficheskaya
entsiklopediya, Moscow , ١٩٦٠ ; Marquart , J. , Er ? n l ahr, Berlin, ١٩٠١.
عنايتاللهرضا