منطق دانشنامه علائى - ابن سينا - الصفحة ٨٩ - قياس خلف

و فرق ميان خلف و پيشين‌ [١] كه او را قياس راست و [٢] قياس مستقيم خوانند [٣] آنست- كه قياس خلف دعوى را درست كند بدان كه خلاف او را باطل كند. و خلاف او را بدان باطل‌ [٤] كند، كه: از وى محال لازم آورد [٥]، و هر چه از وى محال لازم آيد محال بود،- زيرا كه: چون محال نبود هرگز آن‌ [٦] كه از محال چارش نيست، نبود [٧]. و اين قياس خلف مركّب است از دو قياس:

يكى قياسى‌ [٨] است از جمله قياسهاء اقترانى غريب كه من بيرون‌ [٩] آورده‌ام.

و يكى قياس استثنائى، مثال اين آن كه كسى‌ [١٠] درست خواهد كردن‌

[١] - قياس خلف و قياس پيش- ن.

[٢] - بى: قياس راست و- ك- ن.

[٣] - گويند- كب.

[٤] - باطل بدان- ق- آ.

[٥] - آيد- خ ل.

[٦] - بى: آن- آ.

[٧] - درست كند بابطال خلاف آن، و ابطال خلاف باين كند كه اثبات كند [كه‌] از خلاف [آن‌] محال لازم مى‌آيد، و هر چه ازو محالى لازم آيد محال باشد- ن.

[٨] - قياس- ه ط- د.

[٩] - بى: بيرون- آ،- برون- د،- و قياس خلف مركب باشد از قياس اقترانى كه من بيرون- ن.

[١٠] - بى: اين- د،- اين آن كه كسى كه- آ.