تفسير نمونه‌ ط-دار الكتب الاسلاميه - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٢٧ - بازگشت آدم بسوى خدا

و براى توبه و بازگشت به سوى خدا و اصلاح مفاسد نخستين گام اين است كه انسان از مركب غرور و لجاجت پائين آيد و به خطاى خويش اعتراف كند، اعترافى سازنده و در مسير تكامل.

جالب اينكه به قدرى در توبه و تقاضاى عفو، ادب نشان مى‌دهند كه حتى نمى‌گويند خدايا ما را ببخش (اغفر لنا) بلكه مى‌گويند اگر ما را نبخشى از زيانكاران خواهيم بود!.

شك نيست كه هر گناه و نافرمانى پروردگار، ظلم و ستم بر خويشتن است، زيرا همه برنامه‌ها و دستورات او همه در مسير خير و سعادت و پيشرفت انسان است، بنا بر اين هر گونه مخالفت با آن مخالفت با تكامل خويشتن و سبب عقب‌ماندگى و سقوط خواهد بود، و آدم و حوا نيز اگر چه گناه نكردند، اما همين ترك اولى، آنها را از مقام والايشان فرود آورد.

*** گرچه توبه خالصانه آدم و همسرش در پيشگاه خدا پذيرفته شد و همانطور كه در سوره بقره آيه ٣٧ مى‌خوانيم‌ فَتابَ عَلَيْهِ‌ (خداوند توبه آنها را پذيرفت) ولى به هر حال اثر وضعى آن عمل، دامانشان را گرفت، و دستور خارج شدن از بهشت به آنها داده شد، و" فرمود: فرود آئيد در حالى كه شما با يكديگر (انسان و شيطان) دشمن خواهيد بود" (قالَ اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ).

" و زمين تا مدت معينى قرارگاه و وسيله بهره‌گيرى شما خواهد بود" (وَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ إِلى‌ حِينٍ‌).

و" نيز به آنها گوشزد كرد، كه هم در زمين زندگى مى‌كنيد و هم در آن ميميريد، و از همان براى حساب در روز رستاخيز، برانگيخته خواهيد شد" (قالَ فِيها تَحْيَوْنَ وَ فِيها تَمُوتُونَ وَ مِنْها تُخْرَجُونَ‌).

ظاهر اين است كه مخاطب در آيه‌ قالَ اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ آدم‌