تفسير نمونه‌ ط-دار الكتب الاسلاميه - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١١٠ - نخستين پايهگذار مكتب جبر شيطان بود!

بكوشد، و اين تعبير در كلمات روزمره نيز ديده مى‌شود، كه مى‌گوئيم فلان كس از چهار طرف گرفتار قرض يا بيمارى يا دشمن شده است.

و اينكه سمت بالا و پائين ذكر نشده به خاطر آن است كه انسان معمولا در چهار سمت، حركت و فعاليت دارد.

اما در روايتى كه از امام باقر ع نقل شده، تفسير عميقترى براى اين چهار جهت ديده مى‌شود، آنجا كه مى‌فرمايد:" منظور از آمدن شيطان به سراغ انسان از" پيش" رو اين است كه آخرت و جهانى را كه در پيش دارد در نظر او سبك و ساده جلوه مى‌دهد، و منظور از" پشت سر" اين است كه آنها را به گرد- آورى اموال و تجمع ثروت و بخل از پرداخت حقوق واجب به خاطر فرزندان و وارثان دعوت مى‌كند، و منظور از" طرف راست" اين است كه امور معنوى را به وسيله شبهات و ايجاد شك و ترديد، ضايع مى‌سازد، و منظور از" طرف چپ" اين است كه لذات مادى و شهوات را در نظر آنها جلوه مى‌دهد [١]

*** در آخرين آيه مورد بحث بار ديگر فرمان بيرون رفتن ابليس از حريم قرب خدا و مقام و منزلت بالا صادر مى‌شود، با اين تفاوت كه در اينجا حكم طرد او به صورت تحقيرآميزتر و شديدتر صادر شده است و شايد به خاطر لجاجتى بود كه شيطان در مورد اصرار در وسوسه افراد انسان به خرج داد، يعنى در آغاز تنها گناه او سركشى از اطاعت فرمان خدا بود و به همين جهت فرمان خروج او صادر شد، اما بعدا گناه بزرگ ديگرى بر گناه خود افزود و آن تصميم گمراه ساختن دگران بود، به او فرمود:" از اين مقام با بدترين ننگ و عار بيرون رو و با خوارى و ذلت فرود آى"! (قالَ اخْرُجْ مِنْها مَذْؤُماً مَدْحُوراً) [٢]

---

[١] تفسير مجمع البيان جلد ٤ صفحه ٤٠٣.

[٢]" مذءوم" از ماده" ذئم" (بر وزن طعم) به معنى عيب شديد است، و" مدحور" از ماده" دحر" (بر وزن دهر) به معنى بيرون راندن توأم با ذلت و خوارى است.