تفسير نمونه‌ ط-دار الكتب الاسلاميه - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٦٤ - تفسير

منظور از" كتاب" در جمله بالا مقدراتى است كه خداوند براى بندگان خود از نعمتهاى مختلف اين جهان قرار داده است، اگر چه بعضى از مفسران احتمال داده‌اند منظور از" كتاب" كيفر الهى و يا اعم از هر دو بوده باشد.

ولى با توجه به كلمه" حتى" كه معمولا اشاره به پايان چيزى است، روشن مى‌شود كه منظور تنها نعمتهاى گوناگون دنيا است كه هر كسى اعم از نيكوكار و بدكار سهمى از آن دارد و به هنگام مرگ پايان مى‌گيرد نه كيفرها و مجازاتهاى الهى كه با مرگ پايان نمى‌يابد و تعبير به" كتاب" از اين مقدرات به خاطر آن است كه شباهت به مسائلى دارد كه سهم‌بندى و نوشته مى‌شود.

به هر حال از لحظه مرگ مجازاتهاى آنها شروع مى‌شود، نخستين بار با توبيخ و سرزنش فرشتگان پروردگار كه مامور گرفتن جانشان هستند روبرو مى‌شوند،" آنها مى‌پرسند كجا هستند معبودهايى كه غير از خدا مى‌پرستيديد" و يك عمر از آنها دم مى‌زديد و همه چيز خود را نابخردانه در پاى آنها مى‌ريختيد؟! (قالُوا أَيْنَ ما كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ‌).

آنها چون دست خود را از همه چيز كوتاه مى‌بينند و پندارهايى را كه درباره معبودهاى ساختگى داشتند همچون نقش بر آب مشاهده مى‌كنند، در پاسخ مى‌گويند:

" آنها همه گم شدند و از ما دور گشتند" اثرى از آنها نمى‌بينيم و هيچگونه قدرتى بر دفاع از ما ندارند، و تمام عبادات ما براى آنها بيهوده بود (قالُوا ضَلُّوا عَنَّا).

و" به اين ترتيب خودشان بر ضد خود گواهى مى‌دهند كه كافر بودند" (وَ شَهِدُوا عَلى‌ أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ‌).

گرچه ظاهر مساله اين است كه فرشتگان سؤالى مى‌كنند و آنها نيز پاسخ مى‌گويند، ولى در واقع اين يكى از مجازاتهاى روانى براى آنها است كه آنها را متوجه‌