اخلاق در قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٥١ - تفسير و جمع بندى

واهى پيمان خود را بشكنند، و خود را از زير بار تعهدات فردى و اجتماعى برهانند قرآن مجيد با جمله‌ «انْ تَكُونَ امَّةٌ هِىَ ارْبى مِنْ امَّةٍ» در ذيل آيه بالا اشاره به اين حقيقت كرده و مى‌گويد: اگر گروهى جمعيتشان از گروه ديگر بيشتر است، مبادا پيمان خود را بشكنند، (چرا كه) آنها نيز سرانجام گرفتار زيان و خسران خواهند شد، و ديگران به هنگام قوت و قدرت با آنها همان معامله خواهند كرد كه آنها با افراد ضعيف‌تر انجام دادند.

اين آيه نه تنها پيمان‌هاى فردى بلكه پيمان‌هاى جمعى و جهانى را نيز در بر مى‌گيرد، و تعبير «انْ تَكُونَ امَّةٌ هِىَ ارْبى مِنْ امَّةٍ» اشاره به همين است.

در هفتمين آيه بعد از اشاره به سرگذشت دردناك اقوام پيشين و بخشى از نقاط ضعف و انحراف آنها اشاره به دوگناه مهم آنها مى‌كند مى‌فرمايد: (آنها افراد پيمان‌شكن بودند) و ما براى اكثر آنها عهد و پيمان ثابتى نيافتيم بلكه اكثر آنها را فاسق و خارج از اطاعت فرمان يافتيم‌ (وَ ماوَجَدْنا لِاكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَ انْ وَجَدْنا اكْثَرَ هُمْ لَفاسِقِينَ).

اين عهد و پيمان عمومى كه خداوند از امت‌هاى پيشين گرفته بود و اكثرشان آن را شكستند، و نسبت به آن وفادار نماندند كدام عهد و پيمان بوده است در ميان مفسران در اين زمينه گفتگو بسيار است، گاه گفته مى‌شود منظور عهد و پيمان فطرى است كه خداوند به حكم آفرينش فطرت از همه بندگان خود گرفته است كه بر مسير توحيد و تقوا ثابت قدم بمانند، به علاوه هنگامى كه به آنها عقل و هوش و چشم و گوش داد مفهومش اين بود كه وظيفه دارند چشم و گوش خود را باز كنند و درهاى عقل و هوش را به روى حقايق بگشايند و در برابر آن تسليم باشند.

و نيز ممكن است اشاره به عهد و پيمان‌هايى باشد كه پيامبران در آغاز دعوت خود از مردم مى‌گرفتند، ولى بسيارى آن را در آغاز مى‌پذيرفتند و سپس مى‌شكستند.