اخلاق در قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٧٢ - تفسير و جمع بندى

فطرت پاك نخستين منحرف شود، به جدل روى مى‌آورد، و با سخنان باطل و تعصب آلودش در برابر حق مى‌ايستد و راه هدايت را به روى خود مى‌بندد و اين بزرگترين بلاى جان او در طول تاريخ است.

در سومين آيه ضمن تعريف روشنى از مجادله باطل، سرنوشت مجادله‌كنندگان را بيان مى‌كند و مى‌فرمايد: بعضى از مردم بدون هيچ علم و دانشى به مجادله درباره خدا بر مى‌خيزند و از هر شيطان متمرّدى پيروى مى‌كنند (وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِى‌اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَ يَتَّبِعُ كُلَّ شَيْطانٍ مَرِيدٍ).

گرچه براى اين آيه شأن نزولى نقل كرده‌اند و جمعى از مفسران گفته‌اند درباره نضربن حارث كه از مشركان لجوج و متعصب بود، نازل شده كه درباره قرآن سخنان واهى مى‌گفت، و فرشتگان را دختران خدا مى‌پنداشت، ولى پيدا است كه مفهوم آيه عموميت دارد، و تمام كسانى را كه بدون علم و آگاهى و تنها از روى تعصب و لجاجت بحث و جدل مى‌كنند شامل مى‌شود.

جالب اين كه در آخر اين آيه مجادله كنندگان را پيرو هر شيطان متمردى شمرده و اين تعبير نشان مى‌دهد جدال به باطل، راه شيطان است، بلكه هر شيطانى در مجادله كنندگان نفوذ مى‌كند، و آنها را به راه خود مى‌كشاند.

توصيف شيطان به‌ «مَرِيدٍ» (يعنى متمرّد) بيانگر اين حقيقت است كه مجادله‌كنندگان در صف متمردان و سركشان در مقابل حق قرار دارند. [١]

و منظور از جمله يجادل فى اللّه، اين است كه درباره صفتى از صفات خدا يا اصل وجود خداوند، يا قدرت و علمش، يا كارهاى او به مجادله بر مى‌خيزد و به هرحال مذمت شديد جدال به باطل از اين آيه به خوبى روشن مى‌شود.

[١]. مريد از ماده مرد (بر وزن مرد) به معنى طغيان و بيگانگى كامل از حق است و در اصل به معنى برهنگى و تجرد آمده، به همين جهت به پسرانى كه هنوز موى صورتشان نروييده امرد گفته مى‌شود، و شجرةٌ مَرْداء به معنى درختى است كه هيچ برگ ندارد و متمرد و مارد به معنى شخص سركش است كه به طور كامل از اطاعت فرمان خارج شده است.