اخلاق در قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٣٨ - تفسير و جمع بندى

معنى متفاوت را مى‌رساند، مرحوم‌ «طبرسى» در «مجمع البيان» تعبير جالب و جامعى دارد مى‌گويد: «بعضى گفته‌اند جمع بين اين دو وصف با اين كه هر دو از نظر معنى قريب الافق هستند به خاطر اين است كه‌ «فظّ» معمولًا در مورد خشونت در سخن به كار مى‌رود، و «غليظ القلب» در مورد خشونت در عمل كه ناشى از سنگدلى است. بنابراين هر دو به معنى خشونت است، ولى يكى به معنى خشونت در سخن، و ديگرى خشونت در برخورد عملى است.

در هر حال خداوند به پيامبرش نرمش و انعطاف و خوش رويى و خوش خويى داده بود به گونه‌اى كه در برابر افراد گنه كار، خشن و سنگدل، نرمش نشان مى‌داد و به اين وسيله خشن‌ترين افراد را غالباً به سوى اسلام جلب و جذب مى‌كرد.

و به دنبال آن يك سلسله دستورات عملى مى‌دهد كه خوش رويى و خوش خويى از صورت تظاهر بيرون آيد و جنبه‌هاى عملى به خود بگيرد، مى‌فرمايد: «آنها را عفو كن و براى آنان از خدا آمرزش بطلب، و در كارها با آنها مشورت كن، و هنگامى كه تصميم گرفتى (قاطع باش!) و بر خدا توكّل نما كه خداوند متوكلان را دوست دارد». (فَاعْفُ عَنْهُمُ وَاسْتَغْفِرٌ لَهُمْ وَ شاوِرْهُمْ فِى‌الْامْرِ فَاذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ انَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلينَ).

و به اين ترتيب جاذبه فوق العاده‌اى بر محور وجود پيامبر صلى الله عليه و آله پيدا شد كه دورترين افراد را به سوى خود جلب كرد.

سياق آيات نشان مى‌دهد كه اين آيه از آيات مربوط به جنگ احد است كه دوست و دشمن سخت‌ترين فشارها را در طول اين جنگ بر پيامبر صلى الله عليه و آله وارد كرد، بديهى است عفو و گذشت و استغفار و برخورد محبت‌آميز در چنين شرايطى، نشانه قرار داشتن پيامبر صلى الله عليه و آله در بالاترين سطح خوش خويى و محبت و مهربانى بود، و كمتر انسانى را مى‌توان يافت كه در چنين شرايطى از كوره در نرود و تند خويى نكند.