اخلاق در قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٤٢ - «صَعَر»

بِامْوالِكُمُ وَلكِنْ يَسَعُهُمْ مِنْكُمْ بَسْطُ الْوَجْهَ وَ حُسْنُ الْخُلْقِ؛ شما نمى‌توانيد همه مردم را بااموال خود راضى كنيد، ولى خوش رويى و حسن خلق از سوى شما همه را شامل مى‌شود و خشنود مى‌سازد». [١]

در حديثى از امام باقر عليه السلام در تفسير اين آيه آمده است كه فرموده: «قوُلوُا لِلْناسِ احْسَنَ ما تُحِبُّونَ انْ يُقالَ لَكُمْ‌؛ به مردم بهترين سخنانى بگوئيد كه دوست داريد به شما گفته شود». [٢]

درست است كه مخاطبين اين آيه بنى اسرائيل هستند، ولى هدف قرآن از ذكر آن بيان يك اصل كلّى براى همه است.

پنجمين آيه نشان مى‌دهد كه مسأله خوش‌رويى و برخورد خوب با افراد حتى دشمنان را نيز شامل مى‌شود، مخصوصاً در مقام دعوت آنها به سوى حق، از همين رو هنگامى كه موسى عليه السلام مأمور شد پيام الهى را به فرعون طغيانگر كه بنى اسرائيل را به بردگى كشيده بود برساند، با اين خطاب مخاطب شد: «تو و برادرت هارون به سوى فرعون برويد كه طغيان كرده است، اما به نرمى با او سخن بگوييد شايد متذكّر شود يا (از خدا) بترسد» (اذْهَبا الى فِرْعَوْنَ انَّهُ طَغى- فَقُولا لَهُ قَوُلًا لَيّناً- لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ اوْ يَخْشى).

اين تعبير نشان مى‌دهد كه اگر امر به معروف و نهى از منكر و دعوت به سوى حق با نرمش و برخورد محبت‌آميز همراه باشد، اميد اين مى‌رود كه حتى در سنگدل‌ترين افراد اثر بگذارد.

در اين كه ميان‌ «يَتَذَكَّرُ اوْ يَخْشى‌» چه تفاوتى است؟ مى‌توان گفت منظور اين است كه اگر شما با سخنان نرم و ملايم با او روبرو شويد و در عين حال مطالب لازم را با صراحت و قاطعيت بيان كنيد احتمال اين است كه دلائل منطقى را پذيرا شود،

[١]. كنزالعمال، جلد ٣، صفحه ٦، حديث ٥١٥٨. شبيه اين مضمون در منابع شيعى نيز نقل شده است.

[٢]. تفسير برهان ذيل آيه مورد بحث.