اخلاق در قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤٢٢ - تفسير و جمعبندى

يَقُولُونَ وَ اهْجُرْهُمْ هَجْراً جَميلًا).

مى‌دانيم كه يكى از حربه‌هاى ناجوانمردانه مشركان و دشمنان لجوج پيامبر صلى الله عليه و آله انواع هتك و توهين‌ها و دشنام‌ها و نسبت‌هاى ناروايى بود كه به پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله مى‌دادند كه قلب مبارك آن حضرت را سخت آزار مى‌داد، ولى با اين همه، خداوند به او دستور مى‌دهد كه در برابر آن شكيبايى كند و همه را ناديده بگيرد، و هجر جميل نمايد.

منظور از «هَجْرِ جَميل» (دورى شايسته) به معنى هجران آميخته با محبت و حسن خلق و دلسوزى و دعوت به سوى حق است، و اين يكى از روش‌هاى تربيتى در برابر افراد لجوج و نادان مى‌باشد، كه اگر در برابر آنها بايستند بر لجاجت آنها افزوده مى‌شود، لذا دستور داده شده است كه در برابر هتّاكى و بدگويى آنها بى‌اعتنا بگذرد. بعضى تصور كرده‌اند كه اين دستور، قبل از نزول دستور جهاد است و آن را با نزول دستور جهاد منسوخ دانسته‌اند، در حالى كه چنين نيست؛ زيرا جهاد جايى دارد، و هجر جميل جاى ديگر.

به هر حال اين آيه، عفو و گذشت را مخصوصاً در برابر گروه خاصى كه زبان آنها قيد و بندى ندارد و بر اثر جهل و نادانى از گفتن هر كلام ناپسند و زشتى ابا ندارند توصيه مى‌كند؛ چرا كه هجر جميل بدون عفو حاصل نمى‌شود.

به گفته مرحوم طبرسى در مجمع البيان اين آيه پيامى است به تمام مناديان راه حق و مبلغان اسلام (در هر زمان و مكان) كه در برابر خشونت‌هاى جاهلان و بدگويى‌هاى متعصبان نادان، بر آشفته نشوند، و خونسردى را از دست ندهند و حسن اخلاق و مدارا را پيشه خود سازند. [١]

آيات فوق كه مخاطبش گاه همه مسلمانان هستند، و گاه شخص پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله به عنوان رهبر مسلمين است به خوبى مقام والاى عفو و گذشت را در برابر حوادث تلخ و ناملائمات روشن مى‌سازد، و اساس و پايه كار مسلمين را در

[١]. مجمع البيان جلد ١٠، صفحه ٣٧٩.