اخلاق در قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٣٨ - استثنائات دروغ

استثناء در روايات اسلامى و سخنان فقها و علماى اخلاق به پيروى از آن احاديث آمده است.

اين موارد عمدتاً عبارتند از:

١- دروغ براى اصلاح ذات البين؛

٢- دروغ براى اغفال دشمن در ميدان جنگ؛

٣- در مقام تقيّه؛

٤- براى دفع شرّ ظالمان؛

٥- در تمام مواردى كه جان و ناموس انسان به خطر مى‌افتد و براى نجات از خطر راهى جز توسل به دروغ نيست.

تمام موارد را مى‌توان در يك قاعده كلى خلاصه كرد و آن اين كه هدف‌هاى مهمترى به خطر بيفتد و براى دفع آن خطرات، توسل به دروغ ضرورت داشته باشد، و به تعبير ديگر تمام اين موارد مشمول قاعده اهم و مهم است فى المثل انسان در چنگال جمعى متعصّب و بى‌منطق و بى‌رحم گرفتار مى‌شوند و از مذهب او سؤال مى‌كنند اگر حقيقت بگويد فوراً خون او را مى‌ريزند عقل و شرع در اينجا اجازه مى‌دهند كه انسان با پاسخ دروغين جان خود را از شرّ آنها نجات دهد. يا در مواردى كه اختلاف شديدى در ميان دو نفر بروز كرده و انسان مى‌تواند با گفتن دروغى (مثلًا فلان كس به تو علاقه زياد دارد و بارها در پشت سر ذكر خير شما را مى‌گفت) صلح و صفا و آشتى در ميان آن دو برقرار سازد و امثال اين اهداف مهم، نه اين كه انسان به خاطر منافع شخصى و كارهاى جزئى متوسل به دروغ شود، و اين استثنائات ضرورى را دستاويزى براى توسل به دروغ سازد، و به بهانه استفاده از استثنائات دروغ براى هر موضوع جزئى دروغ بگويد.

در واقع تجويز دروغ در اين موارد مانند حلال بودن خوردن مردار (اكل ميته) در موارد ضرورت است كه بايد به مقدار ضرورت و تنها در مواردى كه راهى جز آن نيست اكتفا شود.

دليل اين استثنائات علاوه بر قاعده عقلى بالا (قاعده اهم و مهم) روايات‌