اخلاق در قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤١٦ - تفسير و جمعبندى

دستور مى‌دهد كسى را كه به تو ستم كرده عفوكنى، و كسى كه تو را محروم كرده مشمول عطاى خود سازى، و كسى كه از تو بريده با او پيوند محبت داشته باشى». [١]

در چهارمين آيه روى سخن را به همه مسلمانان كرده و به آنها چنين دستور مى‌دهد اگر خواستيد مجازات كنيد به مقدارى كه به شما تعدى شده بسنده كنيد (نه بيشتر از آن) ولى اگر شكيبايى پيشه كنيد (و عفو و گذشت نماييد) اين كار براى شكيبايان بهتر است‌ (وَ انْ عاقَبْتُم فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُم بِهِ وَلَانْ صَبَرْتُم لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرينَ).

در روايات آمده است كه اين آيه در جنگ احد نازل شد، در آن هنگام كه چشم پيامبر صلى الله عليه و آله به بدن رشيد حمزه افتاد كه در خاك و خون غلتيده بود و دشمن سنگدل سينه و پهلوى او را شكافته و كبد (يا قلب) او را بيرون كشيده بود و گوش و بينى او را نيز قطع كرده بود. پيغمبر صلى الله عليه و آله بسيار منقلب و ناراحت شد و بعد از حمد و سپاس الهى و شكايت به درگاه او فرمود: اگر من بر آنها غلبه يابم آنها را مُثله خواهم كرد» (و طبق روايت ديگرى فرمود: با هفتاد نفر از آنها همين معامله مى‌كنم.) آيه فوق نازل شده، و دستور به عدم تعدى در مجازات داد و مسلمانان را دعوت به صبر (و عفو) نمود، بلافاصله پيامبر صلى الله عليه و آله عرض كرد: «اصْبِرُ اصْبِرُ؛ خدايا صبر مى‌كنم، صبر مى‌كنم». [٢]

جالب اين كه در آيه بعد از اين مى‌فرمايد: «وَاصْبِر وَ ماصَبْرُكَ الَّا بِاللَّهِ؛ شكيبايى پيشه كن و شكيبايى تو جز براى خدا و توفيق پروردگار نيست». اشاره به اين كه در اين لحظات دردناك كه تمام وجود انسان به خاطر جنايات دشمن سنگدل نادان مى‌سوزد، صبر و گذشت كار بسيار مشكلى است كه جز به امدادهاى الهى ميسّر نيست.

البته اجازه‌اى كه از ابتداى آيه در مورد مقابله به مثل استفاده مى‌شود راجع به‌

[١]. مجمع البيان، جلد ٢، صفحه ٥١٢.

[٢]. تفسير عياشى و الدُّر المنثور، ذيل آيه مورد بحث.