با ظهور فاطميان در شمال افريقا در سال ٢٩٦ق ، فعّاليت هاى جديدى جهت تثبيت مذهب اسماعيليه آغاز گرديد . [١] در اين برهه تاريخى ، فاطميان مى بايست ساختار فقهى ، كلامى و ادارى خود را شكل مى دادند . قبل از اين دوره ، توجّه اصلى آنها تلاش در به دستگيرى قدرت بود ؛ اما اين مسئله ، يعنى ارائه يك ساختار فقهى ـ كلامى ، با دشوارى هايى روبه رو بود . مهم ترين اين دشوارى ها ، مواجهه عالمان اسماعيلى در شمال افريقا ، با فقيهان مالكى ، حنفى و خارجى (اَباضى) بود . سواى برخوردهاى نظامى ، از اين مواجهات كلامى ، تنها در يك مورد ، گزارش تقريبا كاملى برجا مانده است . [٢] در مورد اين حادثه ، كتابى از فقيهى اسماعيلى به نام ابو عبد الله جعفر بن احمد بن محمّد هيثم [٣] با عنوان المناظرات بر جا مانده و به تازگى نيز به

[١] براى اطّلاع بيشتر در مورد اسماعيليه، ر.ك: تاريخ و عقايد اسماعيليه، فرهاد دفترى.[٢] در مورد برخورد نظامى اباضيه با فاطميان، مى توان به قيام ابو يزيد خارجى اشاره كرد. (ر.ك: دائرة المعارف بزرگ اسلامى، مدخل: «ابويزيد نكارى»).[٣] در متن عيون الأخبار، نام وى در برخى موارد، اين گونه ثبت شده است: ابو عبد الله بن الأسود بن الهيثم (تاريخ الخلفاء الفاطميين بالمغرب، داعى ادريس عماد الدين ، ص ١٥٦، ١٦٨ و ٢١١). همچنين ر.ك: Studies in Early Ismailism , S.M.Stern ,Leiden,١٩٨٣, pp:١٠٠,١٠١,١٠٦.