فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى - سبحانی، علیرضا - الصفحة ٩٦ - ٣ـ موضوع حدوث وقدم چيست؟

وجلد آنچنان سست وبى پايه است كه نبايد از آن در كتابهاى علمى به جز به عنوان طعن ياد كرد.

اكنون در باره حكم اين موضوعات به داورى مى نشينيم:

در باره احتمال نخست ياد آور مى شويم كه: خواه علم خدا را عين ذات اويا زايد بر آن بدانيم، علم او قديم وأزلى است ومصنوع دست هيچ صانعى نيست.

در باره احتمال دوّم ياد آور مى شويم: حقايقى كه قرآن از آن گزارش مى دهد، اگر مربوط به ذات وصفات او باشد، قطعاً قديم واگر مربوط به فعل او يا فعل بندگان (قصص) باشد، مانند آفرينش بهشت ودوزخ وآسمانها وزمين وقصص انبياء وغيرهم طبعاً حادث خواهد بود.

ازاين بيان حكم احتمال سوّم وچهارم نيز روشن است، علم خدا از حوادثى كه قرآن از آنها خبر داده قطعاً قديم بوده هر چند محكى آنها حادث است.

همچنين خدا از روز نخست ازمجموع آيات وسور با تمام خصوصيّاتى كه دارد آگاه بود ولى آگاهى از خود آيات، غيراز وجود خارجى اين آيات است.

در احتمال پنجم سخن در بارهعلم وآگاهى خدا نيست، بلكه وجود خارجى اين الفاظ ومفردات وجمل وآيات است، شكّى نيست تنظيم خارج اين كتاب پس از وضع كلمات وتكامل زبان عرب انجام گرفته، طبعاً بايد حادث باشد.

وبه ديگر سخن، صور علمى اين كلمات وجمل هر چند حادث نيست، بلكه اين صور علمى مانند ديگر صور علمى در علم خدا متناسب با مقام او تحقّق داشته است ولى محور بحث صور علمى قرآن نيست، بلكه سخن در باره وجود خارجى اين كلمات وجمل است، از آنجا نحوه تحقّق آنها تدريجى است وقطعاً حادث خواهند بود زيرا حدوث از ويژگيهاى امور تدريجى است، فرض كنيد جبرئيل مى خواهد نخستين آيه از سوره علق را بر پيامبر بخواند، امكان ندارد همه حروف آيه