فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى - سبحانی، علیرضا - الصفحة ٢١٩ - ١ـ معتزله واتهام به آلودگى اخلاقى

اين موارد چيزهايى نقل كرده اند كه ما تفصيل آنها را در كتاب «بحوث في الملل والنحل» نقل كرده ايم.[١]

اين نوع از اتهامها در تاريخ مناظره ها ومبارزه هاى عقيدتى فراوان وغالباً فاقد ارزش است، بالأخص كه ناقل آنها ابن قتيبه سلفى وابومنصور اشعرى باشد كه از دشمنان قسم خورده معتزله به شمار مى روند ودومى در كتاب: «الفرق بين الفرق» بيش از حد بد زبان است، او بر خود وعقايد شيخ خويش «اشعرى» لباسى از عصمت پوشانيده وديگران را ضال ومضلّ مى داند.

شما فرض كنيد يك نفر يا دو نفر از معتزله، دچار انحراف اخلاقى شده وبساط شراب پهن ميكردند، ولى اين دليل نمى شود كه اين گروه همگى به آلودگى متهم شوند، در حالى كه در سوابق زندگى آنان بسيار نقاط درخشان است، مثلاً:

١ـ بشار بن برد، متهم به الحاد وانحراف عقيدتى بود، واصل بن عطا او را به قتل تهديد كرد وسرانجام او را از بصره تبعيد نمود وقتى واصل درگذشت، او به بصره بازگشت وصفوان انصارى او را با ابياتى مخاطب قرار مى دهد كه يك بيت آن اين است:

رجعت إلى الامصار من بعد واصل وكنتَ شريراً في التهائم والنجد[٢]

پس از درگذشت «واصل» به شهر بازگشتى، در حالى كه به صورت يك انسان شرور در بيابانهاى «تهامة» و «نجد» زندگى مى كردى.

٢ـ واصل بن عطا گروهى را براى نشر عقيده «تنزيه» ومبارزه با «تشبيه» به اطراف واكناف فرستاد ومرتضى در طبقات معتزله، اسامى آنها را آورده است.[٣]