فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى - سبحانی، علیرضا - الصفحة ٢٧١ - آثار نظام

فراگيرى آن رنج سفر بر خود هموار مى سازندوآثار او به شرق وغرب رسيد وآن چنان نكات دقيق و ظريفى را بيان كرد كه پيش از او كسى به آن كار موفق نگرديده بود.او از عمر طولانى بهره مند گشت ودر اين مدت پيوسته به كار تدريس واملا اشتغال داشت ورياست مذهب اعتزال در دوره او به وى منتقل گشت وبه شيخ معتزله شناخته شد وكتابهاى او مورد اعتماد گشت ودر سايه اين اقبال، كتابهاى ديگران منسوخ شد.

او اهل اسد آباد همدان بود، سپس به بصره رفت ودر دوران جوانى بر مذهب اشعرى بود. وقتى با معتزله نشست وبرخاست كرد وبه مناظره پرداخت، مذهب اعتزال را بر گزيد واز ابى اسحاق بن عياش وابو عبد اللّه بصرى[١] بهره گرفت وبر اقران خود تقدم جست.

در سال ٣٦٠ هـ صاحب بن عباد او را به رى دعوت كرد تا در آنجا تدريس كند واو در آنجا اقامت گزيد ودر سال ٤١٥ هـ در همان جا در گذشت. او مدتى شيخين را بر على ـ عليه السلام ـ تفضيل ميداد، ولى در آخر عمر از اين عقيده بر گشت وبه تفضيل على ـ عليه السلام ـ معتقد شد.[٢]

اكثر آثار به جاى مانده از او املاى خود اوست كه شاگردانش به نگارش در آورده اند.

اينك برخى از آثار مطبوع او را ياد آور مى شويم:

١ـ شرح الأصول الخمسة، اين كتاب به املاى قاضى و نگارش تلاميذ او بوده وجامعترين ودر عين حال موجزترين كتاب در شرح عقايد معتزله است اگر اين كتاب در اختيار محققين معاصر نبود، درتبيين عقايد معتزله دچار اشكال مى شدند