فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى - سبحانی، علیرضا - الصفحة ٣٣ - علت توجه به مكتب اعتزال درعصر ما

وبا نظرهاى پست «مجسمه» مبارزه نموده اند. [١]

٢ـ معتزله به آزادى اراده معتقد شده، در مقابل جبر گرايان كه اختيار را از انسان سلب نموده او را بسان پر كاهى در برابر طوفان، وچوبى در درياى خروشان مى انديشند. ممكن است بگوييم معتزله در به كار گيرى عقل، راه غلو در پيش گرفتند، ولى غلو در آزادى انسان وقدرت عقل، بهتر از غلو در نقطه مقابل آنهاست ونظر من اين است كه اگر مكتب معتزله تا امروز بر مسلمين حكومت مى كرد، مسلمانان در تاريخ، شرايطى غير از امروز داشتند زيرا انديشه تسليم در مقابل قضا و قدر وعقيده به جبر، آنان را از حركت باز داشته وزمينگيرشان ساخته است. [٢]

٣ـ در باره ابراهيم بن سيار معروف به نظّام، چهارمين شخصيت معتزله مى گويد:در مكتب او دو ركن بزرگ وجود دارد كه اساس نهضت اروپاى امروز است و آن شك وتجربه است. نظّام شك را اساس بحث قرار مى دهد و مى گويد: آدم شاك به تو از منكر نزديكتر است وهيچ يقينى رخ نداد، مگر اينكه قبلاً با شك همراه گشت، هيچ كس از عقيده اى به عقيده ديگر عدول نكرد، مگر اينكه در آن شك نمود، اين در باره شك واما در باره تجربه كه «نظّام» آن را به كار گرفت، امروز جهان آن را اساس كاوشهاى خود قرار داده است. [٣]

٤ـ باز احمد امين تحت عنوان «المعتزلة والمحدثون» به برترى مكتب اعتزال اعتراف كرده وميگويد: معتزله مكتبى بسان مكتب غرب امروز داشتند. اساس كار آنان را شك اولاً و تجربه ثانياً وداورى ثالثاً تشكيل مى داد: مثلثى كه امروز بر مكاتب غربى حكومت مى كند.

وجاحظ در كتاب «الحيوان» بحث شيوايى در باره شك نموده است. آنان