فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى - سبحانی، علیرضا - الصفحة ٣١ - علت توجه به مكتب اعتزال درعصر ما

اين كشورها سرچشمه ميگيرد، در حالى كه نويسندگان آن متأثر از مستشرقانى هستند كه به كتب معتزله بهاى بيشترى ميدهند وآن را چاپ ومنتشر مى سازند. احمد امين در كتاب فجر الإسلام، فصل چهارم ودر ضحى الإسلام فصل اول با اعجاب خاصى، از اين مكتب سخن مى گويد. نويسنده ديگرى از مصر به نام زهدى حسن جار اللّه، در سال ١٣٦٦ هـ، ق، كتابى به نام المعتزله، به رشته تحرير در آورده ودرآن كتاب، در تاريخ وعقايد وتأثير اين مكتب در تحول انديشه مسلمين بحث كرده است.

محمد ابو زهره نويسنده مصرى، در كتاب تاريخ المذاهب الإسلامية، ص١٢٣تا ١٧٩ تحت عنوان «قدريه» از آنها بحث نموده وبر خلاف محيط مصر كه اشعرى پسندند، در حد امكان از اعتزال دفاع كرده است.

باز مى بينيم: «فؤاد سيد» نويسنده تونسى سه كتاب معتزله را از لابلاى گرد وغبار بيرون كشيده وبه نشر آنها پرداخته است. اين سه كتاب، متعلق است به سه نفر از بزرگان معتزله يعنى ابوالقاسم بلخى (م٣١٩) وقاضى عبد الجبار (م٤١٥) وحاكم جشمى (٤١٣ـ يا ـ ٤٩٤)[١] ومجموع اين سه كتاب به عنوان «فضل الإعتزال وطبقات المعتزلة» منتشر شده است.

همان طور كه ياد آور شديم، اين نهضت مربوط به داخل كشورهاى مصر ولبنان و تونس نيست، بلكه فرزندان استشراق اين حركت را ايجاد كرده وديگران دنبالهرو اين حركت هستند. «آلفرد جيوم» كه بر كتاب معتزله «زهدى حسن جار اللّه» مقدمه اى نوشته در آن مى گويد: از آثار اعتزال تعداد اندكى به دست ما رسيده وما ناچاريم در دسترسى به انديشه هاى رجال اين مكتب بر كتب مخالفين آنان اعتماد كنيم. آرزوى ما اين است آثار خطى معتزله را كه كتابخانه هاى شيعه در يمن و غير