فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى - سبحانی، علیرضا - الصفحة ٢٨٩ - مشايخ اعتزال بصره

«المنية والأمل» نگارش ابن المرتضى مراجعه كنند.

واما تقسيم از نظر مركزى كه در آنجا به تحصيل پرداخته اند : اين تقسيم از دو مركز فراتر نيست ، يكى «بصره» وديگرى «بغداد». شهر نخست زادگاه اعتزال است وواصل بن عطا وعمرو بن عبيد ووابو الهذيل علاف ونظام بر خاسته از اين مركزند، ولى در اواخر قرن دوم مركز ديگرى براى معتزله در بغداد تأسيس شد وگروهى از فارغ التحصيلان بصره به آنجا مهاجرت نمودند ونخستين كسى كه اين مركز را تأسيس كرد، بشر بن معتمر متوفاى (٢١٠ هـ) است . آنگاه در اين مركز گروهى به تحصيل پرداخته وطبعاً در قسمتى از مسائل با فارغ التحصيلان بصره اختلاف نظر پيدا كردند. اين دو مركز براى خود اساتيد وفارغ التحصيلانى دارند كه هر گروه با ويژگى خاصى از گروه ديگر متمايز است، ولى معمولاً بغداديها به اهل بيت نزديكتر از بصريها هستد. اينك در اينجا مشايخ و بزرگان هر دو مكتب را فهرست وار مى نگاريم:

مشايخ اعتزال بصره

١ـ واصل بن عطا(م١٣١هـ).

٢ـ عمرو بن عبيد(م١٤٣هـ).

٣ـ ابو الهذيل علاف(م٢٣٥هـ).

٤ـ ابراهيم بن سيار نظام(م٢٣١هـ).

٥ـ على الاسوار(م در حدود٢٠٠هـ).

٦ـ معمر بن عباد سلمى (م٢١٥).

٧ـ عباد بن سليمان (م٢٢٠هـ).

٨ـ هشام فوطى (م٢٤٦هـ).