فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى - سبحانی، علیرضا - الصفحة ٢٧٣ - آثار نظام

طبقات المعتزلة ابن المرتضى است.

فؤاد سيد اين كتاب را تحقيق وبه همين نام منتشر كرد وكتاب ذكر المعتزله كعبى را نيز به آن ضميمه نمود وبه اين اكتفا نكرد، بلكه طبقه يازدهم ودوازدهم از مشايخ معتزله را كه به قلم حاكم جشمى نگارش يافته بود، بر آن افزود ودر حقيقت اين كتاب از سه رساله تشكيل يافته وبا توجه به طبقات معتزله ابن مرتضى، مى توان بر تاريخ معتزله از عصر واصل تا عصر ابن المرتضى (م/٨٤٠هـ) واقف گشت.

در فضل قاضى همين بس كه سيد رضى(م/٤٠٦هـ) نزد او درس خوانده ومذاكرات خويش با استاد را در كتاب مجازات نبويه آورده است. به عنوان نمونه به صفحات ٤٨ ،٤٩، ١٨٠و ١٨١ آن كتاب مراجعه كنيد.

تا اينجا ما با مشايخ وبنيانگذاران مذهب اعتزال آشنا شديم. اكنون وقت آن رسيده است كه با ديگر دانشمندان آنان از طبقات مختلف آشنا شويم.

اين گروه هر چند صاحب آراى جديدى نبودند، ولى در عين حال در توضيح وتبيين مذهب كوشا بودند. از اين جهت ما اين فصل را از فصل پيش جدا مى سازيم.

اگر در فصل گذشته پيرامون بنيانگذاران وپى افكنان مكتب اعتزال سخن گفتيم ، در اين فصل به ترجمه برخى از دانشمندان آنان مى پردازيم ـ هر چند ممكن است در اين جدا سازى دچار اشتباه شويم ـ ودر اين فصل به ترجمه بسيار اندكى از آنان مى پردازيم.