٢. سرعت سير و سلوك در نيايشهاى شبانه‌ عبادت شبانگاهى و راز و نياز با خدا در دل تاريكى، زمينه مناسبى براى خودسازى و سير و سلوك است. نگاهى به زندگى پيشوايان بزرگ اسلام نشان مى‌دهد كه آن راد مردان تا چه اندازه از نعمت گران‌سنگ شب زنده‌دارى در جهت ارتقاى معنوى و تقرّب به خداوند سود مى‌جستند. رسول خدا (ص)، اسوه و مصداق بارز شب‌زنده‌دارى بود و به دليل رسالت سنگينى كه برعهده داشت مأمور بود كه جز اندكى از شب را نخوابد و باقى را به تهجّد و شب‌زنده‌دارى بپردازد؛ تا بدين وسيله آمادگى لازم را براى دريافت پيام الهى و ابلاغ آن به بندگان خدا كسب كند:
«يا أيُّهَا الْمُزَّمِّلُ قُمِ اللَّيْلَ الَّا قَليلًا ... انَّا سَنُلْقى‌ عَلَيْكَ قَوْلًا ثَقيلًا» (مزّمّل: ١- ٥)
اى جامه به خود پيچيده! شب را جز كمى بپا خيز! ... چرا كه ما به زودى سخنى سنگين بر تو القا خواهيم كرد.
و نيز در قرآن كريم در اين باره چنين مى‌خوانيم:
«وَ مِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ عَسى‌ انْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً» (اسراء: ٧٩)
و پاسى از شب را از خواب برخيز و [قرآن و] نماز بخوان! اين [يك وظيفه اضافى‌] براى تو است؛ اميد است پروردگارت تو را به مقامى در خور ستايش برانگيزد.
هر فرد با ايمانى كه خواهان درك معارف قرآن كريم و سلوك الى اللّه است. بايد قدرى از شب را به عبادت خداوند بپردازد. در ادامه آيات سوره مزّمل آمده است:
«انَّ هذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ الى‌ رَبِّهِ سَبيلًا انَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ انَّكَ تَقُومُ ادْنى‌ مِنْ ثُلُثَىِ اللَّيْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طائِفَةٌ مِنَ الَّذينَ مَعَكَ» (مزّمل: ١٩- ٢٠)
اين هشدار و تذكّرى است؛ پس هركس بخواهد، راهى به‌سوى پروردگارش برمى‌گزيند؛ پروردگارت مى‌داند كه تو و گروهى از آنها كه با تو هستند، نزديك دو سوم از شب يا نصف يا ثلث آن را به‌پا مى‌خيزيد.
٣. اعمال شب‌زنده‌داران‌ افعال عبادى دامنه‌اى وسيع و گسترده دارند و هر كار خيرى را كه به قصد خشنودى خدا و تقرّب به او انجام گيرد، شامل مى‌شوند، ليكن در قرآن كريم و سيره ائمّه معصوم (ع) به نمونه‌هاى خاصّى از عبادتها براى شب‌زنده‌دارى سفارش شده است. اهمّ اين نمونه‌ها عبارتند از: