دولت شوروى از عوامل تحريك و تقويت نيروهاى گريز از مركز در آذربايجان و كردستان ايران و فعّال سازى حزب توده، به عنوان اهرم فشار عليه ايران در كسب امتياز نفت شمال بهره گرفت. «١» هنگامى كه قوام‌السلطنه در رأس دولت قرار گرفت، همزمان با طرح شكايت عليه شوروى سابق، مبنى بر ادامه اشغال ايران، دستگاه ديپلماسى كشور با برخوردارى از حمايتهاى بين‌المللى تلاشهاى تازه‌اى را براى خاتمه دادن به بحران آذربايجان و كردستان و تخليه ايران از ارتش سرخ آغاز كرد. «٢» ديپلماسى موفق ايران با برخوردارى از حمايتهاى ملّى و بين‌المللى در تحصيل هدف اصلىِ سياست خارجى كشور- بيرون راندن نيروهاى روسى از كشور- در اين برهه مؤثر واقع شد و امضاى موافقتنامه «قوام- سادچيكف» مبنى بر تشكيل يك شركت مختلط نفتى ايران و شوروى، آخرين واحدهاى ارتش سرخ از كشور خارج و در سال ١٣٢٥ شمسى با پايان بخشيدن به بحران آذربايجان و كردستان خطر تجزيه ايران برطرف شد.
امّا در سال ١٣٢٦ شمسى با ردّ مقاوله‌نامه قوام- سادچيكف در مجلس شوراى ملّى، روابط ايران و شوروى به شدّت بحرانى گرديد. دولت شوروى، ايران را به اشغال مجدّد تهديد كرد؛ روابط بازرگانى دو كشور به حداقل ممكن كاهش يافت و ضمن تعطيل شدن خط كشتيرانى باكو- انزلى، مبارزه تبليغاتى از سوى دولت شوروى عليه ايران آغاز شد.
تيرگى روابط ايران و شوروى به تدريج از حالت جنگ سرد فراتر رفت و به چندين برخورد نظامى و تهاجم شوروى به مرزهاى ايران انجاميد. با ظهور سپهبد رزم‌آرا، و قرار گرفتن وى در رأس دولت تلاشهاى جدّى براى عادى‌سازى روابط دو كشور آغاز شد و با امضاى موافقتنامه بازرگانى در سال ١٣٢٩ شمسى وضعيت بحرانى در روابط ايران و شوروى پايان يافت. «٣»