جهاد در آيينه قرآن(ج2) - جمعی از نویسندگان - الصفحة ٣٥٨
٦. ارزيابى نادرست يهود بنى نضير از توان دفاعى خود و ناديده انگاشتن عوامل معنوى: خداوند با عبارت «فأتاهم اللّه من حيث لم يحتسبوا» به فساد پندار و اشتباهشان در ظن و گمانشان اشاره مىكند.
مراد از اين عبارت، نفوذ اراده خداوند در آنان است، البته نه از راهى كه مىپنداشتند يعنى راه دژها و درها، بلكه از راه باطنشان يعنى راه دلها و آن اينكه خداوند در دلهايشان رعب افكند. «رعب» خوفى است كه قلب را پر مىكند. ١ فأتاهم اللّه من حيث لم يحتسبوا و قذف فى قلوبهم الرعب ١. الميزان ١٩/ ٢٠٢.
٧. ثبات و تزلزل روانى، از عوامل مهم پيروزى و شكست در نبرد: ١ يهود بنى نضير با آنكه از استحكامات و ابزار دفاعى خوبى برخوردار بودند، به دليل مستولى شدن ترس و وحشت بر دلهايشان از سوى خداوند و در نتيجه تزلزل روحى و روانى، نتوانستند مقاومت كنند و تسليم خواستههاى مسلمانان شدند.
فأتاهم اللّه ... و قذف فى قلوبهم الرعب ١. راهنما ١٨/ ٥٧٧.
٨. وحشت و هراس بنى نضير، مايه اقدام آنان بهتخريب خانههايشان: ١ يهود بنى نضير با دست خويش خانههايشان را خراب مىكردند تا پس از خروجشان به دست مسلمانان نيفتد و اين از قوت قدرت و سيطره خداوند و رعب الهى بر آنان حكايت مىكند؛ زيرا اراده خود را با دست آنان و نيز دست مؤمنان- كه آنان را به خراب كردن خانههاى يهوديان فرمان داده و آنان نيز امتثال كردند- تحقق بخشيد. ٢ و قذف فى قلوبهم الرعب يخربون بيوتهم بأيديهم و أيدى المؤمنين ١. راهنما ١٨/ ٥٧٧. ٢. الميزان ١٩/ ٢٠٢.
٩. افكندن رعب در دل يهود بنى نضير از سوى خداوند، عامل خروج آنان از مدينه: خداى متعال در ابتداى آيه اخراج يهود بنى نضير از مدينه را به خود نسبت داد و در ادامه آيه به افكندن رعب در دلهاى آنان اشاره كرد كه اثر آن تخريب خانههايشان به دست خودشان بود. از مجموع اينها استفاده مىشود كه افكندن رعب و وحشت از سوى خداى متعال در دلهاى بنى نضير عامل خروج آنان بوده است.