بن عوف»- كه دوازده يا پانزده نفر بودند- حسادت ورزيدند و گفتند ما نيز مسجدى خواهيم ساخت تا در آن نماز گزاريم و در جماعت محمّد حاضر نشويم. اينان مسجدى در كنار مسجد قبا ساختند و نزد پيامبر- كه در تدارك حركت به‌سوى تبوك بود- آمدند و گفتند: اى پيامبر خدا، ما براى بيماران و شب‌هاى بارانى و زمستانى مسجدى ساخته‌ايم و دوست داريم تا با ما در آن نماز گزارى و [براى آن‌] از خداوند بركت بخواهى. پيامبر فرمود: من در آستانه سفرم، اگر به خواست خدا بازگشتم، با شما در آن نماز مى‌گزارم. آنگاه كه پيامبر (ص) از تبوك بازگشت، اين آيه در شأن اين مسجد [كه به مسجد ضرار شهره گشت‌] نازل شد.
پيامبر پس از بازگشت به برخى ياران خود فرمان داد تا مسجد را آتش زنند و منهدم كنند و در آن زباله بريزند. ١ اگر اين آيه با آيات قبل نازل شده باشد، قهراً به گروههاى منافقان كه در آن آيات با عبارت «و منهم» از آنها ياد مى‌شد، عطف شده است و در اين صورت، تقدير آيه اين است: «و منهم الذين اتخذوا»، و اگر مستقلًا نازل شده باشد، «واو» براى استئناف و ابتدا خواهد بود. در اين صورت، عبارت «الذين اتخذوا» مبتدا، و جمله «لا تقم فيه ابداً» در آيه بعد، خبر آن است. ٢ ١. مجمع البيان ٥- ٦/ ١٠٩- ١١٠. ٢. الميزان ٩/ ٣٨٩.
١. ضرر زدن به مسلمانان، از اهداف منافقان از ساختن مسجد در آستانه جنگ تبوك: «ضرار» به معناى ضرر رساندن است. ١ نصب آن از آن روست كه «مفعولٌ له» است و علت فعل «اتّخذوا» را بيان مى‌كند. ٢ از اين رو، معناى عبارت «والذين اتخذوا مسجداً ضراراً» اين است كه از منافقان، گروهى‌اند كه براى ضرر زدن به اهل مسجد قبا يا اهل مسجد پيامبر (ص) و كاستن از نمازگزاران آنها، مسجدى ساختند. ٣ از آنجايى كه «ضراراً» در ابتداى اهداف منافقان آمده است، مى‌توان استفاده كرد كه آسيب رساندن به جامعه اسلامى در رأس اهداف منافقان است. ٤ و الذين اتّخذوا مسجداً ضراراً ١. الميزان ٩/ ٣٨٩. ٢. المنار ١١/ ٣٨. ٣. مجمع البيان ٥- ٦/ ١١٠. ٤. راهنما ٧/ ٢٩٥.
٢. اقامه و تقويت كفر، از اهداف منافقان از ساختن مسجد در آستانه جنگ تبوك: مراد از «كفراً» اقامه كفر