گناهان خويش شادمان بودند، سرزنش مى‌كند. ١ فرح المخلّفون بمقعدهم خلاف رسول اللّه‌ ١. راهنما ٧/ ٢١٧.
٤. ناخرسندى منافقان از جهاد با مال و جان در راه خدا: ١ با آنكه شادمانى از ماندن و نرفتن به جهاد، خود، بر ناخرسندى از رفتن به جهاد دلالت مى‌كند، امّا خداوند براى تأكيد فرمود منافقان از جهاد با مال و جان در راه خدا كراهت داشتند. ممكن است مراد اين باشد كه‌منافقان به دليل الفت با مدينه و انس با كسان خود به ماندن تمايل داشتند و به دليل اينكه رفتن به جنگ، در معرض تلف قرار دادن جان و مال است، از رفتن ناخرسند بودند. ٢ و كرهوا أن يجاهدوا باموالهم و انفسهم فى سبيل اللّه‌ ١. راهنما ٧/ ٢١٧. ٢. الكبير ١٦/ ١٤٩.
٥. اخلالگرى منافقان صدر اسلام در بسيج براى جنگ تبوك: ١ عبارت «قالوا لا تنفروا فى الحرّ» سخن منافقان به ديگران است تا پيامبر را در جنگ تبوك يارى نكنند و تلاش آن حضرت را در بسيج مردم براى جنگ خنثى سازند. ٢ به سخن ديگر، منافقان براى آنكه مسلمانان را از جهاد باز دارند، به آنان مى‌گفتند در اين گرما براى رفتن به جنگ شتاب نكنيد. ٣ و قالوا لا تنفروا فى الحّر ١. راهنما ٧/ ٢١٨. ٢. الميزان ٩/ ٣٥٩. ٣. مجمع البيان ٥- ٦/ ٨٦.
٦. منافقان، داراى روحيه‌رفاه‌طلبى: ١ برخى مى‌گويند كه معناى «و قالوا لا تنفروا فى الحّر» اين است كه برخى از منافقان به برخى ديگر از خودشان مى‌گفتند در گرما براى جنگ بيرون نرويد. اين سخن را براى راحت‌طلبى و آسايش و دورى از تحمل سختى در اطاعت فرمان خدا و خشنودى او به يكديگر مى‌گفتند. ٢ و قالوا لا تنفروا فى الحّر ١. راهنما ٧/ ٢١٨. ٢. مجمع البيان ٥- ٦/ ٨٦.
٧. وقوع جنگ تبوك در شدّت گرما: ١ از عبارت «لا تنفروا فى الحّر» استفاده مى‌شود كه‌جنگ تبوك در گرما بوده است.
و قالوا لا تنفروا فى الحّر ١. راهنما ٧/ ٢١٨.