٣. سختى‌هاى جنگ، عامل امتناع منافقان از حضور در جنگ تبوك: ١ «شُقَّه» به معناى مسافت است و مسافت را از آن رو شقه گفته‌اند كه در پيمودن آن مشقت است. عبارت «لكن بعدت عليهم الشقّه» بدين معناست كه رفتن به تبوك كه تو آنان را بدان فراخواندى، دشوار نمود و جنگ با روميان بر آنان گران آمد. از اين رو، به دليل ترس و راحت‌طلبى و عافيت جويى، تخلف ورزيدند. ٢ ولكن بعدت عليهم الشقّة ١. الميزان ٩/ ٢٨٤. ٢. المنار ١٠/ ٤٦٣- ٤٦٤.
٤. كم ارزش بودن غنايم در بينش الهى: به فرموده امام باقر (ع)، مراد از «عرضاً قريباً» غنيمت است. ١ كاربرد واژه «عرض» در مورد غنايم جنگ نشان مى‌دهد كه در بينش الهى، غنايم چون در معرض زوال و نابودى‌اند، ارزش چندانى ندارند.
لو كان عرضاً قريباً ١. نورالثقلين ٣/ ١٢١.
٥. جنگ‌هاى سخت، عرصه جدا شدن مؤمنان راستين از غير ايشان: ١ از آنجا كه دورى مسافت مدينه تا تبوك و سختى پيمودن اين راه در گرماى سوزان تابستان و ترس از رويارويى با دشمن قوى و مسلح عامل اصلى تخلف منافقان از همراهى پيامبر (ص) در جنگ تبوك بود، معلوم مى‌شود كه در اين عرصه‌هاى دشوار، باطن افراد آشكار مى‌گردد و مؤمنان راستين از منافقان فرصت طلب بازشناخته مى‌شوند.
لو كان عرضاً قريباً لاتبعوك ولكن بعدت عليهم الشقّة ١. راهنما ٧/ ١١٦.
٦. پيشگويى قرآن از عذر تراشى منافقان متخلف پس از بازگشت مسلمانان از جنگ تبوك: عبارت «سيحلفون بالله ...» بدين معناست كه منافقان پس از بازگشت شما از تبوك به خدا سوگند مى‌خورند و عذر تراشى مى‌كنند كه اگر به لحاظ بدنى يا وسايل و تجهيزات استطاعت داشتيم، با شما به جنگ مى‌آمديم، اين سوگند جهت اعتماد سازى بود. اين اخبار و پيشگويى قبل از وقوع ماجرايى است كه در آينده تحقق مى‌يابد. ١ و سيحلفون باللّه لواستطعنا لخرجنا معكم‌ ١. راهنما ٧/ ١١٦؛ صافى ١/ ٧٠٣.