* وَ مَا كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنفِرُواْ كَافَّةً فَلَوْ لَا نَفَرَ مِن كلِ فِرْقَةٍ مِنهُمْ طَائفَةٌ لِيَتَفَقَّهُواْ فىِ الدِينِ وَ لِيُنذِرُواْ قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُواْ إِلَيهِمْ لَعَلَّهُمْ يحْذَرُونَ (١٢٢)
(توبه/ ١٢٢)
و شايسته نيست مؤمنان همگى [براى جهاد] كوچ كنند. پس چرا از هر فرقه‌اى از آنان، دسته‌اى كوچ نمى‌كنند تا [دسته‌اى بمانند و] در دين آگاهى پيدا كنند و قوم خود را- وقتى به سوى آنان بازگشتند- بيم دهند، باشد كه آنان [از كيفر الهى‌] بترسند؟
از ابن عباس نقل شده‌است كه‌هرگاه پيامبر (ص) عازم نبرد مى‌شد، جز منافقان و معذوران، كسى از رفتن با او خوددارى نمى‌ورزيد. آنگاه كه خداوند با نزول آياتى نفاق منافقان را در ماجراى جنگ تبوك آشكار كرد، مؤمنان به خدا سوگند ياد كردند كه از رفتن به هيچ غزوه‌اى كه پيامبر در آن حضور دارد، و نيز هيچ سريه‌اى تخلف نورزند. پس چون پيامبر فرمان مى‌داد تا سريه‌اى براى نبرد اعزام گردد، همه مسلمانان عازم مى‌شدند و پيامبر را تنها رها مى‌كردند. خداوند اين آيه را در اين باره نازل فرمود. ١ ١. مجمع البيان ٥- ٦/ ١٢٥- ١٢٦.
١. عدم جواز شركت همه مسلمانان مدينه در نبردهاى محدود (سرايا): [ظاهر] عبارت «ما كان» نفى و معناى آن نهى است. از اين رو، معناى عبارت «وما كان المؤمنون لينفروا كافّة» اين است كه براى مؤمنان جايز نيست كه همگى به جهاد (سرايا) بروند و پيامبر (ص) را تنها بگذارند. ١ و ما كان المؤمنون لينفروا كافّة ١. مجمع البيان ٥- ٦/ ١٢٦.
٢. عدم جواز شركت همه مسلمانان شهرهاى ديگر (غير مدينه) در جهاد: سياق آيه دلالت مى‌كند كه مراد از جمله «لينفروا كافّة» بيرون رفتن همه براى جهاد است. اين آيه مؤمنان ديگر شهرها غير از مدينة الرسول را از اينكه همگى به جهاد بروند، نهى مى‌كند. از اين رو، معناى عبارت‌