مراد از «من»، ابوعامر راهب است كه از مدّتها پيش با خدا و پيامبرش به ستيز پرداخته بود. وى در جاهليّت با پوشيدن لباس خشن، رهبانيّت را برگزيده بود. وى پس از هجرت پيامبر (ص) به‌مدينه، حسادت ورزيد و در صدد گرد آوردن نيرو بر ضد آن حضرت برآمد. پس از فتح مكه، به طائف گريخت و چون اهل طائف مسلمان شدند، به شام و از آنجا به «روم» رفت و به دين نصارى درآمد. وى پدر حنظله غسيل الملائكه است كه در جنگ احد به شهادت رسيد و همو كه پيامبر وى را فاسق ناميد.
وى به منافقان مدينه پيغام داد كه آماده باشيد و مسجدى بسازيد كه من نزد قيصر رفته و با سپاهى گران خواهم آمد تا محمّد را از مدينه بيرون كنم. منافقان منتظر آمدن وى بودند، امّا پيش از رسيدن به نزد امپراطور روم مرد. ٢ والذين اتّخذوا مسجداً ... ارصاداً لمن حارب اللّه و رسوله من قبل‌ ١. الميزان ٩/ ٣٨٩. ٢. مجمع البيان ٥- ٦/ ١١٠.
٧. تمسك منافقان به سوگند دروغ براى اثبات حسن نيّت خويش در ساختن مسجد: ١ عبارت «و ليحلفن ان اردنا الّاالحسنى» بدين معناست كه منافقان به دروغ سوگند مى‌خورند كه هدف ما از ساختن مسجد جز انجام كارى نيك و توسعه امكانات براى ضعيفان و بيماران مسلمان چيز ديگرى نيست. ٢ و ليحلفن ان اردنا الّاالحسنى‌ ١. راهنما ٧/ ٢٩٦. ٢. مجمع البيان ٥- ٦/ ١١٠.
٨. گواهى خداوند بر دروغ‌گويى منافقان در داشتن حسن نيّت در ساختن مسجد: ١ خداوند متعال پيامبرش را از نيّت فاسد و درون و باطن پليد منافقان آگاه مى‌كند و مى‌فرمايد خداوند گواهى مى‌دهد كه آنها دروغ مى‌گويند، براى رسوايى كس همين بس كه خداوند به دروغگويى‌اش گواهى دهد. ٢ آمدن انواع تأكيدات در جمله «و اللّه يشهد انّهم لكاذبون» (جمله اسميه، انّ، لام لكاذبون) نشانگر شدّت تكذيب گفته منافقان از سوى خداوند است. ٣ و اللّه يشهد انّهم لكاذبون‌ ١. راهنما ٧/ ٢٩٦. ٢. مجمع البيان ٥- ٦/ ١١٠.
٣. نمونه ٨/ ١٣٨.
اختلاف:
منشأ ٤