ورسوله» اين قول را تأييد مى‌كند؛ عطف دروغگويان بر معذّرون نشان مى‌دهد كه آنان در بيان عذر خود راستگو بودند. ٢ وجاء المعذّرون من الاعراب ليؤذن لهم‌ ١. راهنما ٧/ ٢٣٩- ٢٤٠. ٢. مجمع البيان ٥- ٦/ ٩٠.
٢. عذرتراشى برخى از باديه‌نشينان براى شركت نكردن در جنگ: «معذّرون» مى‌تواند اسم فاعل از «باب تفعيل» باشد؛ يعنى كسانى كه از شركت در جهاد كوتاهى مى‌كنند و به دروغ نشان مى‌دهند كه عذر دارند. ١ بيشتر مفسران بر آن‌اند كه مراد از «معذّرون» همان كسانى‌اند كه از شركت در جهاد كوتاهى كردند و عذر آوردند؛ در حالى كه عذرى نداشتند. ٢ وجاء جهاد در آيينه قرآن(ج‌٢) ١٤٧ سوره توبه‌ المعذّرون من الاعراب ليؤذن لهم‌ ١. راهنما ٧/ ٢٣٩- ٢٤٠. ٢. مجمع البيان ٥- ٦/ ٩٠.
٣. بسيج عمومى همه مسلمانها براى شركت در جنگ تبوك: از آنجايى كه حتى باديه‌نشينان براى عذرخواهى نزد پيامبر (ص) آمدند، بسيج عمومى و وجوب جهاد بر همگان استفاده مى‌شود. گفتنى است كه اين بخش از آيات- چنانكه مفسران گفته‌اند- درباره جنگ تبوك است. ١ وجاء المعذّرون من الاعراب ليؤذن لهم‌ ١. راهنما ٧/ ٢٤٠.
٤. مؤمنان واقعى، حافظان حرمت احكام دينى و اجتماعى صادر شده از سوى پيامبر (ص) و رهبر جامعه اسلامى: اين برداشت بر اين مبناست كه «معذّرون» به معناى كسانى باشد كه داراى عذر موجه بوده و با اين وصف سر خود ترك جهاد نكردند، بلكه نزد پيامبر (ص) آمدند و عذر خويش را عرضه كردند تا رسماً اجازه دريافت كنند. ١ وجاء المعذّرون من الاعراب ليؤذن لهم‌ ١. راهنما ٧/ ٢٤٠.
٥. مقايسه معذوران حقيقى و منافقان دروغگو: به دليل جمله «وقعد الذين كذبوا»، ظاهراً منظور از «معذّرون» پوزش‌طلبانى است كه هزينه و سلاح [براى شركت در جنگ تبوك‌] نداشتند. سياق آيه نشان مى‌دهد كه در آن يكى از دو گروه با گروه ديگر مقايسه شده‌اند تا دنائت و پستى منافقان و فساد دلها و شقاوت جانهايشان آشكار گردد؛ زيرا فريضه دينى جهاد و