در ترس و اضطراب سختى به سر مى‌برند.
گفتنى است كه آيه بعد، بيان تفصيلى همين جمله است. ١ و لكنّهم قوم يفرقون‌ ١. راهنما ٧/ ١٤٤.
٤. بيم منافقان از مؤمنان، عامل مؤمن جلوه دادن خويش: ١ عبارت «و لكنّهم قوم يفرقون» بدين معناست كه‌منافقان از شما مؤمنان در هراس‌اند كه همانند مشركان با آنان رفتار كنيد؛ يعنى آنان را بكشيد يا اسير نماييد. از اين رو، [به دروغ‌] اظهار اسلام مى‌كنند. ٢ به سخن ديگر، منافقان مى‌ترسند كه اگر نگويند ايمان آورده‌ايم، كشته يا اسير شوند. ٣ و لكنّهم قوم يفرقون‌ ١. راهنما ٧/ ١٤٤. ٢. صافى ١/ ٧٠٧. ٣. مجمع البيان ٥- ٦/ ٦١- ٦٢.
ترس:
آثار ٤ خداوند:
افشاگرى ٢ منافقان:
سوگند دروغ ١؛ افشاى ٢؛ نفاق ٢؛ اضطراب ٣؛ ترس ٣، ٤ لَوْ يجِدُونَ مَلْجًا أَوْ مَغراتٍ أَوْ مُدَّخَلًا لَّوَلَّوْاْ إِلَيْهِ وَ هُمْ يجْمَحُونَ (٥٧)
(توبه/ ٥٧)
اگر پناهگاه يا غارها يا سوراخى [براى فرار] مى‌يافتند، شتابزده به سوى آن روى مى‌آوردند.
١. پيامد ترس شديد منافقان از مؤمنان: «ملجأ» به معناى پناهگاه، «مغارات» جمع «مغاره» به معناى شكافهاى كوه است، «مُدَّخَل» به معناى راهى است كه با دخول در آن دست به كار توطئه مى‌شوند، و «جماح» به معناى حركت شتابان و سريعى است كه چيزى نتواند مانع آن گردد. ١ اگر اين آيه را تفسير و تبيين جمله «و لكنّهم قوم يفرقون» در آيه قبل بدانيم، معناى آيه اين است كه‌منافقان از شدّت ترسى كه‌از مؤمنان‌