و صفت رجاء از قلب و جانشان زدوده نشود، بلكه حالت اعتدال و حد وسط ميان خوف و رجاء در آنان حفظ شود و بدين وسيله آنان را آنچنان نيكو تربيت كند تا براى رسيدن به سعادت واقعى آماده‌شان نمايد. ١ ظاهراً وعده مجمل از عبارت «على من يشاء» استفاده مى‌شود.
ثم يتوب الله من بعد ذلك على من يشاء ١. الميزان ٩/ ٢٢٠- ٢٢١.
٣. اعلام خداوند به باز بودن راه توبه براى كافران باقى مانده از جنگ حنين: ١ از سياق بر مى‌آيد كه اشاره در عبارت «من بعد ذلك» به مضمون هر دو آيه قبل است. مناسب اين سخن اين است كه عبارت «من يشاء» هم مسلمانان را شامل گردد و هم كافران را؛ زيرا هم براى مسلمانان و هم براى كفار خطايى را بيان فرمود كه اگر از آن توبه مى‌كردند، زمينه براى پذيرش توبه آنان فراهم مى‌شد. خطاى مسلمانان فرار از نبرد و لغزش كافران، كفر آنان بود. كاربرد فعل مضارع در عبارت «ثم يتوب الله» به باز بودن دائمى باب توبه و استمرار عفو و مغفرت الهى اشاره دارد. ٢ ثم يتوب الله من بعد ذلك على من يشاء ١. راهنما ٧/ ٧٤. ٢. الميزان ٩/ ٢٢٨.
٤. فرار از جنگ، گناهى بزرگ و نيازمند توبه: ١ از اينكه خداوند در اين آيه فراريان جنگ حنين را به توبه فرا مى‌خواند، معلوم مى‌شود كه فرار از جنگ از گناهان كبيره و نيازمند توبه و استغفار است.
ثم يتوب الله من بعد ذلك على من يشاء والله غفور رحيم‌ ١. راهنما ٧/ ٧٣.
توبه:
دعوت به ١؛ قبول ٢ جنگ حنين:
دعوت از فراريان ١؛ توبه فراريان از ٢ فرار از جنگ:
توبه ١؛ گناه ٤ كافران:
توبه ٣