قول به درستى نزديك‌تر است؛ زيرا اين آيات پس از پيمان‌شكنى قريش و فتح مكه نازل شده است. ١ ظاهراً اين مشركان، همان مشركانى‌اند كه در آيه ٤ همين سوره استثنا شده‌اند. ٢ چون از هر طرف تا ٤٨ ميل جزء مكه است، به قراردادهايى كه در اين مناطق بسته مى‌شود، «عندالمسجد الحرام» گفته مى‌شود؛ مثل پيمان حديبيّه كه در ١٥ ميلى مكه بسته شد. ٣ الا الذين عاهدتم عند المسجد الحرام‌ ١. مجمع‌البيان ٥- ٦/ ١٤. ٢. المنار ١٠/ ١٨٣. ٣. نور ٥/ ١٣.
٤. وجوب پايبندى مسلمانان به پيمان عدم تعرض، مشروط به پايبندى مشركان به آن: عبارت «فما استقاموا لكم فاستقيموا لهم» بدين معناست كه تا هنگامى كه مشركان بر پيمان خود پايدارند، شما نيز چنين باشيد. ١ در اين عبارت پايبندى مشركان به پيمان، شرط وجوب پايبندى مسلمانان به آن برشمرده شده است. مفهوم آن اين است كه اگر آنها پايبند نبودند، بر مسلمانان نيز واجب نيست كه پايبند باشند.
فما استقاموا لكم فاستقيموا لهم‌ ١. مجمع البيان ٥- ٦/ ١٤.
٥. پايبندى به پيمان از لوازم تقوا: جمله «ان الله يحب المتقين» بيان علت جمله «فما استقاموا لكم فاستقيموا لهم» است و اين نشان مى‌دهد كه پايبندى به پيمان كسانى كه به آن پايبندند و صلح با كسانى كه متمايل به صلح هستند، از لوازم تقواست. ١ ان الله يحب المتقين‌ ١. الميزان ٩/ ١٥٧.
پيمان:
نقض عدم تعرض ١؛ عدم تعرض ١، ٣؛ عوامل فسخ ٢؛ اهميت وفاى به ٣؛ شرايط وفاى به ٤؛ آثار وفاى به ٤؛ عوامل وفاى به ٥ تقوا:
آثار ٥ مسلمانان:
پيمان‌هاى ٤ كافران:
اكثريت صدر اسلام ١؛ ناقض پيمان ١؛ آثار پيمان‌شكنى ٢؛ وفادار به پيمان ٣