و [نيز] بر آن سه تن كه بر جاى مانده بودند، [و قبول توبه آنان به تعويق افتاد] تا آنجا كه زمين با همه فراخى‌اش بر آنان تنگ گرديد، و از خود به تنگ آمدند و دانستند كه پناهى از خدا به سوى او نيست. پس [خدا] به آنان [توفيق‌] توبه داد، تا توبه كنند. بى ترديد خدا همان توبه‌پذير مهربان است.
اين آيه درباره كعب بن مالك، مرارة بن ربيع و هلال بن اميّه نازل شده است؛ زيرا بر اثر سهل‌انگارى- و نه نفاق- تخلّف ورزيدند و همراه پيامبر (ص) به تبوك نرفتند، سپس پشيمان شدند. چون پيامبر به مدينه بازگشت، نزد او آمدند و عذرخواهى كردند، امّا پيامبر با آنان سخن نگفت و به‌مسلمانان نيز پيام داد با آنان سخن نگويند. همه مردم حتى كودكان ازآنان كناره‌گرفتند. همسرانشان نزد پيامبر آمدند و گفتند: اى رسول خدا، ما نيز از آنان كناره بگيريم. حضرت فرمود نه، امّا به شما نزديك نشوند. پس مدينه براى آنان تنگ گرديد و در نتيجه به كوهها پناه بردند. خانواده‌هايشان براى آنان غذا مى‌آوردند، امّا با آنان همسخن نمى‌شدند.
يكى از آنان به ديگران گفت: اكنون كه مردم از ما كناره گرفته‌اند و با ما سخن نمى‌گويند، پس چرا ما خود از يكديگر جدا نشويم و بدين ترتيب از يكديگر جدا شدند و پنجاه روز بدين حال به درگاه خداوند تضرع و توبه مى‌كردند تا اينكه خداوند توبه آنان را پذيرفت و اين آيه‌را درباره آنان نازل فرمود. ١ ١. مجمع البيان ٥- ٦/ ١٢٠.
١. دادن توفيق و پذيرش توبه سه نفر از متخلّفان جنگ تبوك از سوى خداوند: اين آيه به آيه قبل عطف شده است و تقدير آن اين است: لقد تاب اللّه على النبى و المهاجرين و الانصار الذين اتّبعوا فى ساعة العسرة ... و على الثلاثه الذين خلّفوا. اين سه نفر، همان كسانى‌اند كه در آيه «آخرون مرجون لامر اللّه ...» (آيه ١٠٦ سوره توبه) از آنان ياد شده است. ١ سياق اين آيه‌بر قبول توبه اين سه تن دلالت مى‌كند. خداوند [در آيه قبل‌] در مقام اجمال فرمود «لقد تاب اللّه» و اين عبارت به دليل اطلاقش، هم توفيق توبه و هم قبول توبه را شامل مى‌شود. ٢ و على الثلاثه الذين خلّفوا ١. الكبير ١٦/ ٢١٧. ٢. الميزان ٩/ ٤٠٢.