است. ١ «كفراً» بر «ضراراً» عطف شده و «مفعول له» است و يكى ديگر از علل و اهداف منافقان را در ساختن مسجدى در مدينه بيان مى‌كند. ٢ و الذين اتّخذوا مسجداً ضراراً ١. مجمع البيان ٥- ٦/ ١١٠. ٢. المنار ١١/ ٣٩.
٣. ساختن مسجدى در آستانه جنگ تبوك از سوى منافقان، عملى كفرآميز: برخى گفته‌اند كه مراد از «كفراً» اين است كه ساختن مسجد ضرار، خود، كفر به خداوند متعال است. ١ [به سخن ديگر] كفراً مى‌تواند به معناى ترويج كفر نباشد، بلكه به اين معنا باشد كه عمل منافقان و سازندگان مسجد ضرار، نشأت يافته از كفرشان بوده است. ٢ و الذين اتّخذوا مسجداً ضراراً و كفراً ١. مجمع البيان ٥- ٦/ ١١٠. ٢. راهنما ٧/ ٢٩٥.
٤. تفرقه‌افكنى ميان مؤمنان، از اهداف منافقان از ساختن مسجد در آستانه جنگ تبوك: عبارت «تفريقاً بين المؤمنين» به اين معناست [كه از اهداف منافقان از ساختن مسجد در آستانه حركت پيامبر (ص) به سوى تبوك‌] ايجاد اختلاف كلمه و از بين بردن الفت ميان مؤمنان و پراكنده كردن آنان از گرد پيامبر (ص) بوده است. ١ و الذين اتّخذوا مسجداً ... تفريقاً بين المؤمنين‌ ١. مجمع البيان ٥- ٦/ ١١٠.
٥. وحدت جامعه اسلامى، سدى مستحكم در برابر نفوذ دشمنان و خيانت پيشگان منافق: از اهتمام منافقان به‌شكستن وحدت مؤمنان، اهميّت و جايگاه وحدت جامعه اسلامى در برابر دشمنان استفاده مى‌شود. ١ و الذين اتّخذوا مسجداً ... تفريقاً بين المؤمنين‌ ١. راهنما ٧/ ٢٩٥.
٦. ايجاد پايگاهى براى مبارزه با خدا و رسول، از اهداف منافقان از ساختن مسجد در آستانه جنگ تبوك: «ارصاد» به معناى كمين گرفتن و در انتظار هجوم بردن است. ١ جمله «و ارصاداً لمن حارب اللّه و رسوله من قبل» بدين معناست [از اهداف منافقان اين بود] كه مسجد را براى كسى كه از پيش با خدا و پيامبرش به جنگ برخاسته بود، بسازند و آماده كنند.