نافذ است. ١ و آخرون مرجون لأمر اللّه امّا يعذّبهم و امّا يتوب عليهم‌ ١. الميزان ٩/ ٣٨٠- ٣٨١.
٣. پذيرش توبه متخلّفان از جنگ، تفضل الهى: اين آيه دلالت مى‌كند كه پذيرش توبه، لطف و تفضل الهى است؛ زيرا اگر امرى واجب و لازم بود، بر مشيّت الهى معلق نمى‌شد. ١ و آخرون مرجون لأمر اللّه امّا يعذّبهم و امّا يتوب عليهم‌ ١. مجمع البيان ٥- ٦/ ١٠٥.
٤. نگهداشتن گروهى از متخلّفان از جنگ در ميان خوف و رجا از سوى خداوند: واژه «امّا» بر وقوع يكى از دو چيزدلالت مى‌كند. خداوند سبحان‌به سرنوشت اين گروه از متخلّفان عالم است، امّا او بندگانش را با برداشت خودشان مخاطب قرار داده است. از اين رو، معناى عبارت «امّا يعذبهم امّا يتوب عليهم» اين است كه امر آنان نزد شمادر ميان خوف و رجا است. ١ و آخرون مرجون لأمر اللّه امّا يعذّبهم و امّا يتوب عليهم‌ ١. مجمع البيان ٥- ٦/ ١٠٥؛ الكبير ١٦/ ١٩١- ١٩٢.
٥. كيفر يا بخشودن متخلّفان سهل‌انگار، براساس علم و حكمت الهى: عبارت «و اللّه عليم حكيم» بدين معناست كه خداوند به عاقبت و سرنوشت اين گروه از متخلفان آگاه است و در آنچه [از عذاب و مغفرت‌] با آنان رفتار كند، حكيم است. ١ از آنجا كه اين آيه در صدد مخفى و مبهم نگهداشتن سرنوشت اين گروه است، حتى دو اسم شريف «عليم» و «حكيم» نيز- كه دلالت مى‌كند خداوند براساس علم و حكمتش با آنان رفتار مى‌كند- اين ابهام را مى‌رساند، بر خلاف دو اسم «غفور» و «رحيم» كه به صراحت بر غفران و آمرزش آنان دلالت دارد. ٢ و اللّه عليم حكيم‌ ١. مجمع البيان ٥- ٦/ ١٠٥. ٢. الميزان ٩/ ٣٨١.
٦. تفاوت دو گروه از متخلفان جنگ تبوك: اگر سؤال شود كه تفاوت اين گروه كه سرنوشتشان مبهم است با گروه متخلف ديگر كه براساس آيه ١٠٢ همين سوره، توبه‌شان پذيرفته شد، چيست- در حالى كه هر دو گروه توبه كردند- پاسخ اين است كه گروه نخست در آغاز، ندامت و پشيمانى خود را اظهار نكردند و براى جبران اعلام آمادگى نكردند؛ هر چند در دل پشيمان‌