٨. مؤمنان راستين، پذيراى هر سختى و دشوارى در راه خدا: از اينكه خداوند منافقان را به خاطر گريز از جهاد در هواى گرم به بهانه سختى و دشوارى آن مذمت كرده است، استفاده مى‌شود كه مؤمنان راستين از چنين خصلتى به دور بودند. ١ و قالوا لا تنفروا فى الحّر ١. راهنما ٧/ ٢١٨.
٩. پاسخ خداوند به اخلالگرى منافقان در بسيج براى جنگ تبوك: خداوند متعال به پيامبر (ص) فرمان مى‌دهد كه در پاسخ اخلالگرى منافقان بگويد: اگر فرار از گرما به وسيله ماندن، شما را از گرما نجات دهد، بى‌گمان از حرارت شديدتر از آن يعنى حرارت دوزخ نجات نمى‌دهد.
آرى، فرار از اين حرارت آسان شما را به آن حرارت شديد مبتلا مى‌كند. ١ پس دورى كردن از گرماى دوزخ سزاوارتر است؛ زيرا اين گرما در كنار آن گرما چيزى نيست. ٢ قل نار جهنّم أشدّ حرّاً ١. الميزان ٩/ ٣٥٩. ٢. مجمع البيان ٥- ٦/ ٨٦.
١٠. منافقان، مردمانى محروم از درك حقايق اخروى: ١ واژه «لو» براى آرزوست و خداوند باجمله «لو كانوا يفقهون» نا اميدى از تعقل و فهم آنان را مى‌رساند. ٢ لو كانوا يفقهون‌ ١. راهنما ٧/ ٢١٩. ٢. الميزان ٩/ ٣٥٩.
تخلف از جهاد:
سرور براى ١، ٢، ٣ جدّ بن قيس:
جنگ تبوك:
سرور متخلفان از ١؛ در گرما ٧؛ موقعيت جوّى ٧؛ كيفر تخلف از ٩؛ بسيج عمومى در ٩ خداوند:
سرور از مخالفت با ٢؛ پاسخ به اخلالگرى منافقان ٩ منافقان:
سرور ١، ٢، ٣؛ سرزنش ٣؛ ناخوشايندى از جهاد ٤؛ اخلالگرى ٥؛ جرايم ٥؛ در جنگ تبوك ٥؛ رفاه طلبى ٦؛ صفات ٦؛ پاسخ اخلالگرى ٩؛ جهل ١٠؛ نفهمى ١٠ مؤمنان:
انقياد ٨؛ صفات ٨